Anayasal Kavramlar

Vatandaşlık Anayasal Kavramlar

Anayasal Kavramlar Ders Notu

Devletin Yapısına Göre Devlet Şekilleri

Devletin egemenliğinin yayılma alanına ve organlarının bütünlüğüne göre devlet yapıları şu şekilde ayrılır:

Üniter Devlet: Devlet sınırları içerisinde tek bir devlet, tek bir millet, tek bir hukuk sistemi ve tek bir yasama, yürütme, yargı gücünün bulunduğu yapıdır. Türkiye Cumhuriyeti üniter devlet yapısına sahiptir.
Bölgeli Devlet: Ülke bütünlüğü ve hukuku tek olmakla birlikte, belirli bölgelere kendi iç işlerinde kanun yapma veya özerk yönetim hakkı tanıyan devlet biçimidir.
Federal Devlet: Federe adı verilen birden çok devletin anayasal bir ortaklık temelinde bir araya gelmesiyle oluşan yapıdır. Federe devletler kendi içlerinde bağımsız (yasama, yürütme ve kendi hukukları vardır) ancak dış ilişkilerde federal devlete (ana devlete) tamamen bağımlıdır. En bilinen örneği ABD'dir.
Konfederal Devlet: Birden fazla bağımsız devletin, ortak çıkarlarını ve savunma gibi ortak amaçlarını gerçekleştirmek amacıyla uluslararası bir antlaşmayla kurdukları gevşek devlet yapısıdır. Günümüzde örneği bulunmamaktadır.
Monarşik Devlet: Egemenliğin tek bir kişinin elinde toplandığı devlettir. Kendi içinde, hükümdarın yetkilerinin sınırsız olduğu mutlak monarşi ve hükümdarın yetkilerinin bir anayasa veya meclisle sınırlandırıldığı meşruti monarşi olarak ikiye ayrılır.

ÖSYM Ne Sorar? 🚨

Egemenliğin ve devlet gücünün tek bir merkezde toplandığını, 'tek devlet, tek millet, tek hukuk' ilkelerinin geçerli olduğunu görüyorsanız cevap kesinlikle üniter devlet yapısıdır.

Hükümet Sistemleri ve Özellikleri

Kuvvetler birliği ve kuvvetler ayrılığı esasına dayanan hükümet modelleri şunlardır:

Meclis Hükümeti Sistemi: Yasama ve yürütme güçlerinin yasamada (mecliste) birleştiği sistemdir. Devlet başkanlığı makamı yoktur, meclisin üstünlüğü ilkesi geçerlidir. Bakanları tek tek meclis seçer ve görevden alır. Bizde 1921 Anayasası bu sistemi benimsemiştir.
Parlamenter Sistem: Kuvvetlerin birbirinden yumuşak şekilde ayrıldığı sistemdir. Yürütme organı çift başlıdır (Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu). Cumhurbaşkanı meclis tarafından seçilir. Aynı kişi hem yasamada (milletvekili) hem de yürütmede (bakan) görev alabilir. Yasama organı güvensizlik oyu (gensoru) ile hükümeti düşürebilir.
Başkanlık Sistemi: Yasama ve yürütme kuvvetlerinin birbirinden sert bir biçimde ayrıldığı sistemdir. Yürütme tek başlıdır, sadece halk tarafından seçilen devlet başkanı (başkan) vardır. Yasama yürütmenin, yürütme de yasamanın görevine son veremez. Aynı kişi hem yasamada hem yürütmede aynı anda görev alamaz.
Yarı Başkanlık Sistemi: Kuvvetler yumuşak ayrılır. Yürütme çift başlıdır (Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu). Ancak parlamenter sistemden farkı, Cumhurbaşkanının doğrudan halk tarafından seçilmesidir.
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi: Kuvvetlerin birbirinden sert şekilde ayrıldığı, yürütmenin ise tek başlı olduğu (sadece Cumhurbaşkanı) hükümet sistemidir. Cumhurbaşkanı doğrudan halk tarafından seçilir. Aynı kişi aynı anda hem milletvekili hem de bakan veya cumhurbaşkanı olamaz. Türkiye'nin mevcut hükümet sistemidir.

ÖSYM Ne Sorar? 🚨

Kuvvetlerin yumuşak ayrıldığı ve yürütmenin iki başlı olduğu sistemler parlamenter ve yarı başkanlıktır. Kuvvetlerin sert ayrıldığı ve yürütmenin tek başlı olduğu sistemler ise başkanlık ve Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemidir.

Anayasa Türleri ve Sınav İpuçları

Anayasalar içeriklerinin detayına ve değiştirilme zorluklarına göre sınıflara ayrılır:

Çerçeve Anayasa: Sadece genel ilkeleri belirleyen, bunların uygulanış biçimlerini ve detaylarını kanunlara bırakan kısa anayasalardır. Türk tarihindeki tek çerçeve anayasa 1921 Anayasası'dır.
Kazuistik Anayasa: Toplumsal hayatı, devlet organlarını ve hakları en ince ayrıntısına kadar uzun ve detaylı düzenleyen anayasalardır. Türk tarihindeki 1924, 1961 ve 1982 anayasaları kazuistik niteliktedir. En kazuistik olanı ise 1982'dir.
Sert Anayasa: İçerisinde değiştirilmesi yasaklanmış maddeler (değiştirilemez hükümler) barındıran, değiştirilmesi için nitelikli çoğunluklar, cumhurbaşkanı onayı veya halk oylaması gibi zor şartlar öngören anayasalardır. 1924, 1961 ve 1982 anayasaları serttir. En serti 1982'dir.
Yumuşak Anayasa: Değiştirilmesi sıradan kanunlarla aynı usullere tabi olan, değiştirilemez maddesi bulunmayan anayasalardır. Tek yumuşak anayasamız 1921 Anayasası'dır.
Yazılı Anayasa: Anayasal kuralların yetkili bir merci tarafından resmi bir belge içinde toplanmasıdır. Dünyadaki ilk yazılı anayasa ABD anayasasıdır. Türk tarihindeki ilk yazılı anayasa ise 1876 Kanun-ı Esasi'dir.

ÖSYM Ne Sorar? 🚨

Türk anayasa tarihinde hem çerçeve hem de yumuşak olan tek anayasa 1921 Anayasası'dır. Geriye kalan tüm anayasalarımız (1924, 1961, 1982) hem sert hem de kazuistik (detaylı) yapıdadır.

Kurucu ve Kurulmuş İktidar

Bir devletin anayasasını yapma veya değiştirme yetkisi üzerinden şekillenen iktidar türleri şunlardır:

Asli Kurucu İktidar: Sıfırdan, tamamen yeni bir anayasa yapma gücüne sahip olan iktidardır. Genellikle darbe, ihtilal, savaş veya rejim değişiklikleri gibi olağanüstü durumlarda ortaya çıkar. Hukuk dışı bir iktidardır çünkü kendisini bağlayan eski bir kural yoktur.
Tali Kurucu İktidar: Var olan bir anayasayı, yine o anayasada belirtilen usul ve kurallara uygun olarak değiştiren iktidardır. Tamamen hukuki ve anayasaya uygun bir yetkidir.
Kurulmuş İktidar: Kurucu iktidar tarafından yapılan anayasa sınırları içerisinde hareket eden, anayasanın kendisine verdiği yetkileri kullanan devlet organlarıdır (yasama, yürütme, yargı).

ÖSYM Ne Sorar? 🚨

Sıfırdan yeni bir anayasa yapılıyorsa Asli Kurucu İktidar, mevcut anayasa kurallarına sadık kalınarak anayasada değişiklik yapılıyorsa Tali Kurucu İktidar söz konusudur.

Demokrasi Türleri ve Seçim İlkeleri

Egemenliğin halk tarafından kullanılma yöntemleri ve seçim esasları şunlardır:

Temsili Demokrasi: Halkın kendi seçtiği temsilciler (milletvekilleri) aracılığıyla egemenliğini dolaylı olarak kullandığı modeldir. Türkiye'de uygulanan demokrasi tipi temsili demokrasidir.
Yarı Doğrudan Demokrasi: Egemenliğin kullanımının halk ile temsilciler arasında paylaşıldığı modeldir. Araçları: Referandum (halk oylaması), halk girişimi, halk vetosu ve temsilcilerin azlidir. Türkiye'de uygulanan tek yarı doğrudan demokrasi aracı referandumdur.
Genel Oy İlkesi: Din, servet, eğitim, vergi veya cinsiyet gibi hiçbir ayrım olmaksızın tüm vatandaşların oy kullanabilmesidir. Türkiye'de kadınlara genel oy hakkı tam olarak 1934 yılında tanınmıştır.
Eşit Oy İlkesi: Her seçmenin sadece tek bir oya sahip olması ve her oyun matematiksel olarak eşit değerde kabul edilmesidir (zengin-fakir, eğitimli-eğitimsiz farkı yoktur).
Tek Dereceli Seçim: Seçmenlerin temsilcilerini (milletvekillerini) arada herhangi bir ikinci seçmen grubu olmaksızın doğrudan doğruya seçmesidir. Ülkemizde ilk kez 1946 yılında uygulanmıştır.
Gizli Oy - Açık Sayım ve Döküm: Seçmenin hür iradesini baskı altında kalmadan gizlice sandığa yansıtması ve oyların herkesin gözü önünde şeffafça sayılmasıdır. Ülkemizde bu ilkeler ilk kez 1950 yılında kabul edilmiş, anayasaya girmesi ise 1961 Anayasası ile gerçekleşmiştir.

Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin Temel Nitelikleri (Madde 2)

1982 Anayasası'nın değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez olan ikinci maddesine göre Türkiye Cumhuriyeti'nin temel nitelikleri şunlardır:

İnsan Haklarına Saygılı Devlet: Devletin tüm faaliyetlerinde insan onurunu ve haklarını korumayı esas almasıdır.
Atatürk Milliyetçiliğine Bağlı Devlet: Sınıf, din veya ırk ayrımı gözetmeyen, ortak geçmiş ve gelecek idealine dayanan kapsayıcı milliyetçiliktir.
Başlangıç İlkelerine Dayanan Devlet: Anayasanın en başında yer alan temel felsefeye uygunluktur.
Demokratik Devlet: Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu, seçimlerin serbestçe yapıldığı devlettir.
Laik Devlet: Din ve devlet işlerinin ayrıldığı, resmi bir devlet dininin bulunmadığı yapıdır. Din hizmetleri ülkemizde bir kamu hizmeti (Diyanet İşleri Başkanlığı) olarak yürütülür.
Sosyal Devlet: Sosyal adaleti, barışı ve refahı sağlamak amacıyla ekonomik hayata müdahale eden, planlama yapan, fırsat eşitliği sunan ve vatandaşına asgari yaşam standardı garanti eden devlettir.
Hukuk Devleti: Faaliyetleri hukuk kurallarına tabi olan, yargı bağımsızlığı, kuvvetler ayrılığı, anayasanın üstünlüğü ve Kanuni hakim güvencesi barındıran devlettir.

ÖSYM Ne Sorar? 🚨

1982 Anayasası'nın ilk 3 maddesi değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. İlk üç madde; devletin şeklinin Cumhuriyet olduğunu (Madde 1), Cumhuriyetin temel niteliklerini (Madde 2) ve devletin bütünlüğü, dili, bayrağı, milli marşı ile başkentini (Madde 3) düzenler.

Türk Vatandaşlığı Hukuku ve Temel Süreler

Anayasa ve kanunlarımız çerçevesinde vatandaşlığın kazanılması ve kaybedilmesi kuralları şunlardır:

Soy Bağı: Türk ana veya babadan doğan çocuk, nerede doğmuş olursa olsun doğrudan Türk vatandaşı kabul edilir (İkisinin birden Türk olmasına gerek yoktur).
İkamet Yoluyla Kazanma: Yabancıların kesintisiz olarak en az 5 yıl Türkiye'de ikamet etmesi şartıyla vatandaşlığa başvurabilmesidir.
Evlilik Yoluyla Kazanma: Bir Türk vatandaşıyla en az 3 yıl evli kalan ve evliliği devam eden yabancıların vatandaşlık hakkı kazanabilmesidir.
Vatandaşlıktan Çıkarılma: Vatana bağlılıkla bağdaşmayan eylemlerde bulunan kişiler, Cumhurbaşkanı kararı ile vatandaşlıktan çıkarılabilir. Bu karara karşı yargı yolu kapatılamaz, Danıştay nezdinde iptal davası açılabilir.
Çocukların Geri Dönüş Hakkı: Ana babasına bağlı olarak küçük yaşta vatandaşlığı kaybedenler, Reşit (ergin) olduktan sonra 3 yıl içinde başvurarak tekrar Türk vatandaşlığını seçebilirler.

Üye olursan okuduğun notlar işaretlenir, kaldığın yeri kaybetmezsin.