Yargı

Vatandaşlık Yargı

Yargı Sistemi ve Yargı Organları

Yargı Yetkisi ve Mahkemeler

Yargı yetkisi, Türk milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemeler tarafından kullanılır. Mahkemelerin ve yargılama sisteminin temel kuralları şunlardır:

Mahkemelerin kurulması, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri sadece kanunla düzenlenir.
2017 anayasa değişikliğiyle disiplin mahkemeleri dışında askeri mahkemeler tamamen kaldırılmıştır. Savaş halinde yalnızca asker kişileri görevleriyle ilgili suçlar nedeniyle yargılamak üzere askeri mahkeme kurulabilir.
Mahkemelerde duruşmalar kural olarak herkese açıktır. Ancak genel ahlak, kamu güvenliği veya küçüklerin (çocukların) yargılanmasında duruşmaların kapalı yapılmasına karar verilebilir.
Mahkemelerden çıkan her türlü kararın gerekçeli olarak yazılması anayasal bir zorunluluktur.

ÖSYM Ne Sorar? 🚨

Mahkemelerin kurulması, kaldırılması, görev ve yetkileri sadece ve sadece kanunla (TBMM tarafından) düzenlenebilir. Bu yetki Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile düzenlenemez.

Mahkemelerin Bağımsızlığı İlkesi

Hakimlerin hiçbir etki altında kalmadan adil karar verebilmesi için anayasa ile şu güvenceler getirilmiştir:

Hakimler görevlerinde bağımsızdırlar; anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler.
Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hakimlere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz.
Görülmekte olan bir dava hakkında yasama meclisinde (TBMM) soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz.
Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır. Bu organlar mahkeme kararlarını asla değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez.

Hakimlik ve Savcılık Teminatı

Hakim ve savcıların görevlerini baskı altında kalmadan, güvence içinde yapabilmeleri için anayasa şu teminatları sunar:

Hakimler ve savcılar azlolunamaz.
Kendileri istemedikçe, anayasada gösterilen yaştan (65 yaş) önce emekliye ayrılamazlar.
Bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle de olsa, aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun bırakılamazlar.
Hakimler ve savcılar idari görevleri yönünden Adalet Bakanlığı'na bağlıdırlar. Özlük işleri (atama, nakil, terfi, disiplin) yönünden ise Hakimler ve Savcılar Kurulu'na (HSK) bağlı çalışırlar.
Hakimler ve savcılar, kanunda belirtilen resmi ve özel görevler dışında hiçbir resmi ve özel görev alamazlar.

ÖSYM Ne Sorar? 🚨

Hakimler ve savcılar azlolunamaz, 65 yaştan önce emekli edilemez ve kadroları kalksa bile özlük haklarından mahrum bırakılamaz. Bunlar Hakimlik ve Savcılık Teminatı altındadır. Karıştırılmaması gereken nokta; mahkemelere emir verilememesi veya mecliste dava hakkında konuşulamaması Mahkemelerin Bağımsızlığı kapsamındadır. İki başlığın maddeleri şıklarda birbiriyle karıştırılarak sorulur!

Türk Yargı Sistemi ve Yargı Kolları

Türk yargı teşkilatı, uyuşmazlık türlerine göre 4 ana yargı koluna ayrılmıştır:

1. Anayasa Yargısı

Bu yargı kolunda görev yapan tek ve yüksek mahkeme Anayasa Mahkemesidir.

2. Adli Yargı

Kişiler arasındaki uyuşmazlıkları (boşanma, borçlar, sözleşmeler) ve suç içeren davaları çözen en geniş yargı koludur.
İlk Derece Hukuk Mahkemeleri: Sulh hukuk, asliye hukuk, aile, ticaret, tüketici, iş, icra, fikri sınai hukuk mahkemeleridir.
İlk Derece Ceza Mahkemeleri: Asliye ceza, ağır ceza, çocuk, trafik, fikri sınai ceza mahkemeleridir.
İkinci Derece (İstinaf) Mahkemesi: Bölge Adliye Mahkemesi (BAM)'dir.
Yüksek Derece (Temyiz) Mahkemesi: Yargıtay'dır.

3. İdari Yargı

Devlet ile kişiler veya devlet kurumlarının kendi arasındaki uyuşmazlıkları çözer.
İlk Derece Mahkemeleri: İdare mahkemesi ve vergi mahkemesidir.
İkinci Derece (İstinaf) Mahkemesi: Bölge İdare Mahkemesi (BİM)'dir.
Yüksek Derece (Temyiz) Mahkemesi: Danıştay'dır.

4. Uyuşmazlık Yargısı

Adli ve idari yargı kolları arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını çözen yüksek mahkeme Uyuşmazlık Mahkemesidir.

ÖSYM Ne Sorar? 🚨

Bölge Adliye Mahkemeleri (BAM) ve Bölge İdare Mahkemeleri (BİM) ara derece (istinaf) mahkemeleridir. Bu mahkemeler üst derece mahkemesidir ancak asla birer yüksek mahkeme değildirler! Türk anayasasına göre yüksek mahkemeler yalnızca 4 tanedir: Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay ve Uyuşmazlık Mahkemesi.

Kanun Yolları ve Alternatif Çözüm Yöntemleri

Vatandaşların haklarını araması ve mahkemelerin iş yükünün azaltılması için şu yöntemler kullanılır:

İtiraz: Hakimlik veya mahkeme kararlarına karşı yapılan ilk başvurudur (Örn: sulh ceza hakimliği kararına itiraz).
İstinaf: İlk derece mahkemelerinin kesinleşmemiş kararlarına karşı bir üst derece mahkemesine (BAM veya BİM) gitme yoludur.
Temyiz: İstinaf mahkemelerince verilen kararların hukuki denetim açısından en üst mahkemede (Yargıtay veya Danıştay) incelenmesidir.
Arabuluculuk: Hukuk davalarında (Örn: kıdem tazminatı, alacak davaları), tarafların tarafsız bir uzman eşliğinde mahkemeye gitmeden uzlaşmasıdır.
Uzlaştırma: Ceza davalarında (Örn: taksirle yaralama, hakaret, tehdit, basit hırsızlık), fail ve mağdurun mahkemeye gitmeden anlaşmasıdır.
Tahkim: Tarafların uyuşmazlığı mahkeme yerine kendi belirledikleri bağımsız hakemler veya hakem kurulu aracılığıyla çözmesidir. Genellikle ticari uyuşmazlıklarda tercih edilir.

Yüksek Mahkemeler ve Seçim Kuralları

Anayasal statüde bulunan 4 yüksek mahkemenin üye seçim kuralları şöyledir:

Anayasa Mahkemesi: 15 üyeden oluşur. Üyelerin 12'sini Cumhurbaşkanı, 3'ünü TBMM seçer. Görev süreleri 12 yıldır.
Yargıtay: Adli yargının en üst temyiz organıdır. Tüm üyelerini Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK) seçer. Cumhurbaşkanı Yargıtay'a üye seçemez. Görev süreleri 12 yıldır.
Danıştay: İdari yargının en üst temyiz organıdır. Üyelerinin 3/4'ünü HSK, 1/4'ünü Cumhurbaşkanı seçer. Görev süreleri 12 yıldır.
Ortak Kural: Anayasa Mahkemesi, Yargıtay ve Danıştay üyeleri kendi aralarından gizli oyla kendi başkanlarını seçerler. Yüksek mahkeme başkanlarının görev süresi 4 yıldır (Süresi biten başkan yeniden seçilebilir).

ÖSYM Ne Sorar? 🚨

Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK) ve Sayıştay anayasanın yargı bölümünde düzenlenmiştir ancak asla yüksek mahkeme değildirler. Yüksek Seçim Kurulu (YSK) ise anayasanın yasama bölümünde yer alır ve o da yüksek mahkeme değildir. Ayrıca 2017 değişikliği ile Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM) tamamen kaldırılmıştır.

Üye olursan okuduğun notlar işaretlenir, kaldığın yeri kaybetmezsin.