İslamiyet Öncesi Türk Tarihi

🏛️ İslamiyet Öncesi Türk Devletleri - Önemli Notlar

🌍 İlk Kültür Merkezleri ve Genel Bilgiler

• Orta Asya Kültür Merkezleri: Anav (en eski), Kelteminar, Afanasyeva, Andronova, Karasuk ve Tagar'dır.
• Türk Adı: Türk kelimesinin devlet adıyla tarihte ilk kez kullanılması 6. asrın içerisinde Göktürkler ile başlamıştır.
• Türkiye (Türkia): Coğrafi bir ad olarak ilk defa Bizans kaynaklarında Orta Asya için kullanılmıştır.
• İlk Atlı Göçebe Türk Topluluğu: İskitler (Sakalar). Bilinen en büyük hükümdarı Alper Tunga, ilk kadın hükümdarı ise Tomris Hatun'dur.

👑 Büyük (Asya) Hun Devleti

Tarihte Türkler tarafından kurulduğu bilinen ilk devlet Büyük (Asya) Hun Devleti'dir.

• İlk Hükümdar: Teoman'dır. Çin Seddi, Teoman Dönemi'nde yapılmıştır.
• Siyasi Birlik: Tarihte ilk defa Türkleri tek bayrak altında toplayan Türk Devleti'dir (Orta Asya'da ilk siyasi birlik sağlandı).
• İlk Belge: Çin'le yapılan M.Ö. 318 tarihli antlaşma (Kuzey Şansi), Asya Hun Devleti ve Türkler hakkındaki ilk yazılı belgedir.
• En Parlak Dönem: Mete Han Dönemi'dir (M.Ö. 209-74). Oğuz Kağan Destanı'ndaki Oğuz Kağan'ın Mete Han olduğu düşünülmektedir.
• Mete Han'ın Yenilikleri: Orduda "onluk sistem" ve devlet yönetiminde "veraset (kut) sistemi" ilk kez onun tarafından getirilmiştir.
• Halı Dokumacılığı: İlk defa Asya Hunları başlatmıştır. Dünyanın en eski halısı Altaylarda Pazırık Kurganı'nda bulunmuştur.

⚔️ Kavimler Göçü ve Avrupa Hunları

• Kuzey Hunları ilk kez Avrupa'ya göç ederek Kavimler Göçü'nü (375) başlatmıştır.
• Anadolu'ya ilk Türk akınları Avrupa (Batı Hun) Hunları (Uldız dönemi) tarafından yapılmıştır. İkinci akın ise Sibirler tarafından yapılmıştır.
• Avrupa'da Kurulan İlk Türk Devleti: Avrupa Hunları'dır (Kuzey Hunları).
• En Parlak Dönem: Atilla (Tanrının Kırbacı) dönemi (434-453).
• İlk Antlaşma: Türklerle Bizanslılar arasında imzalanan ilk antlaşma Margus Barışı'dır.

🛡️ I. ve II. Göktürk Devletleri

• Tarihte "Türk" adıyla kurulan ilk devlettir.
• İkili Teşkilat: İkili devlet teşkilatını (Doğu-Batı) ilk uygulayan devlet I. Göktürk Devleti'dir (Bumin Kağan - İstemi Yabgu).
• İlk İttifak: Tarihteki ilk Türk - Bizans ittifakını (Sasanilere karşı) I. Göktürk yapmıştır.
• En Parlak Dönem (I. Göktürk): Mukan Kağan dönemi.
• Kutluk Devleti: Çin'e karşı bağımsızlık savaşı ile kurulan devlet II. Göktürk (Kutluk) Devleti'dir.
• En Parlak Dönem (II. Göktürk): Bilge Kağan ve Kültigin kardeşler dönemidir. Devlet en geniş sınırlarına ulaşmıştır.
• Alfabe ve Kurumlar: İlk Türk Alfabesi'ni yapan, ilk posta teşkilatını kuran ve ilk ipek parayı basan II. Göktürk Devleti'dir.
• Orhun Kitabeleri: Türk tarihinin bilinen en eski Türkçe yazılı belgeleridir. Konusu; Türklerin siyasi yaşantıları ve hükümdarların halka karşı sorumluluklarıdır (Sosyal Devlet anlayışı). Yolluğ Tigin tarafından dikilmiş, Danimarkalı W. Thomsen tarafından okunmuştur.
• Şehirleşme: İl İtmiş Bilge Kağan, Türklerin şehir kuran ilk hükümdarıdır. İlk Türk şehri Ordu-Balık'tır.

🌾 Uygurlar ve Yerleşik Hayat

Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur. Yerleşik hayatın bir sonucu olarak ilk kez saraylar, tapınaklar gibi kalıcı mimari eserler bırakmışlardır.

• Din Değiştirme: Maniheizm dinini benimseyen ilk Türk devletidir. Bu sebeple savaşçı özelliklerini kaybetmişlerdir.
• Siyasi Tarih: En önemli olayları, Müslümanlarla Çinliler arasında geçen 751 Talas Savaşı'dır.
• Matbaa ve Kâğıt: Kâğıt ve matbaayı kullanan (hareketli harf sistemi) ve Türkçe kitap basan ilk devlettir.
• Önemli Eserler ve Buluntular: Karabalsagun Yazıtları en önemli yazılı kaynaklarıdır. Hotan, Bezelik, Kara Hoço, Turfan, Kızıl, Kuça önemli buluntu merkezleridir.
• Kültür ve Hukuk: "Orta Oyunu" Uygurlara aittir. Yazılı hukuku başlatan ilk Türk devletidir.

⛺ Diğer Boylar ve Kültür-Medeniyet Notları

• Türgişler: Uygurlardan sonra tam anlamıyla yerleşik yaşama geçen ikinci Türk topluluğudur. Hükümdarları adına para bastıran ilk boydur. Emevilerle mücadele ederek İslamiyet'in Orta Asya'da yayılmasını geciktirmişlerdir.
• Kırgızlar: Cengiz Han'a bağlanan ilk Türk kavmidir. Manas Destanı, dünyanın en uzun destanıdır.
• Avarlar: Hristiyanlığı benimseyen ilk Türk devletidir. İstanbul'u kuşatan ilk Türk boyudur (İkinci kuşatan Tuna Bulgarlarıdır).
• Hazarlar: Museviliği benimseyen ilk ve tek Türk devletidir. İslamiyet'in Kafkaslara girmesini ve Rusya'da yayılmasını engellemişlerdir.
• Karluklar: İslamiyet'i benimseyen ilk Türk boyudur. Talas Savaşı'nda önemli rol oynamışlardır.
• Macarlar: Hristiyanlığın Katolik mezhebini benimseyen tek Türk boyudur. Din değişimiyle birlikte boylar birliğinden krallık sistemine geçmişlerdir.
• Peçenekler: Bizans ordusu içerisinde paralı asker olarak görev yapmış; 1071 Malazgirt Savaşı'nda Selçuklu tarafına geçerek savaşın kazanılmasında etkili olmuşlardır.
• Askerlik ve Ordu: Türklerin farklı kültürlerden en az etkilendikleri alandır. Düzenli ve disiplinli ilk ordu ile hâkimiyet anlayışını (veraset vb.) Mete Han getirmiştir.
• Kurgan (Mezar): Bilinen en eski kurganlar Altaylar'daki Pazırık ile Alma Ata yakınlarındaki Esik kurganlarıdır.