Osmanlı Devleti Duraklama Dönemi

🛡️ Osmanlı Devleti Duraklama (Arayış) Dönemi (1579 – 1699) - Önemli Notlar

📉 Dönemin Genel Özellikleri

• Başlangıç ve Bitiş: Sokullu Mehmet Paşa'nın ölümüyle (1579) başlar, Karlofça Antlaşması (1699) ile biter. Karlofça, Batıda en büyük toprak kaybını yaşadığımız antlaşmadır.
• Siyasi Durum: En çok padişah ve sadrazam değişen dönemdir. Fetihlere devam edilirken, iç isyanlarla da (özellikle Yeniçeri isyanları) uğraşılmıştır.
• Dış Rakipler (VARİL): Venedik, Avusturya (en çok uğraştıran), Rusya, İran, Lehistan.

⚠️ Duraklamanın Nedenleri

1. İç Nedenler

• İdare: Çok fazla padişah ve devlet adamı değişikliği. Padişahların ordu başında sefere çıkmamaları (İlk kez II. Selim). Sancak sisteminin kalkması ve Ekber-Erşad (en yaşlı ve olgun) sisteminin gelmesiyle tecrübesiz çocuk ve deli padişahların tahta çıkması, bunun sonucu olarak Valide Sultanların ve Lalaların devlet işlerine karışması.
• Ordu: Yeniçeri ocağına usulsüz alımların yapılması. "Ocak, devlet içindir" anlayışı yerine "Devlet, ocak içindir" anlayışının gelmesi. Avrupa'daki askeri-teknik gelişmelerin takip edilmemesi. Tımar sisteminin bozulması. Ulufelerin (maaş) ayarı düşürülmüş (züyuf, tahşiş) akçelerle ödenmesi.
• Maliye: Tımarın bozulması, uzun süren savaşlar, saray harcamaları, sık cülus bahşişi dağıtılması, coğrafi keşifler (İpek/Baharat yolunun önemini yitirmesi) ve kapitülasyonlar.
• İlmiye: Beşik ulemalığı sisteminin gelmesi (Alimin çocuğu alimdir anlayışı). Pozitif ilimlerin medrese müfredatından çıkarılması.
• Toplum: Tımarın bozulmasıyla köyden kente göçlerin artması (Büyük Kaçgun) ve eşkıyalığın başlaması.

2. Dış Nedenler

• İmparatorluğun doğal sınırlarına (okyanuslar, çöller, güçlü devletler) ulaşması.
• Avrupa'daki Coğrafi Keşifler ve Rönesans gelişmelerinin takip edilmemesi.

🔥 Duraklama Dönemi İsyanları

1. Merkez (İstanbul) İsyanları

• Çoğunluğu ekonomik nedenlidir. Yeniçeri kaynaklı isyanlardır (Maaşların ödenmemesi veya ayarı düşük parayla ödenmesi vb.).
• Vaka-i Vakvakiye (Çınar Olayı): IV. Mehmet zamanında çıkmış ve 36 devlet adamı çınar ağaçlarına asılıp öldürülmüştür.
• Genç Osman'ın Katli: Islahatlara karşı çıkan Yeniçeriler tarafından II. Osman (Genç) öldürülmüştür.

(Not: İlk merkez isyanı II. Murat dönemindeki Buçuktepe İsyanı'dır.)

2. Celali (Anadolu) İsyanları

• Anadolu'da çıkan ekonomik ve idari (Tımarın bozulması, ağır vergiler) temelli isyanlardır. (İsim, Yavuz dönemindeki Bozoklu Celal'den gelir). Kuyucu Murat Paşa ve Tiryaki Hasan Paşa tarafından kanlı şekilde bastırılmıştır.

3. Eyalet İsyanları

• Merkezden uzak eyaletlerde çıkan isyanlardır (Eflak, Boğdan, Erzurum vb.). 17. YY'da ekonomik, 18. YY'da milliyetçilik temellidir.

⚔️ Dönemin Önemli Siyasi Olayları ve Antlaşmaları

1. Osmanlı - İran İlişkileri

• Ferhat Paşa (1590): III. Murat dönemi. Doğu'da en geniş sınırlara ulaşıldı.
• Nasuh Paşa (1612): I. Ahmet dönemi. Ferhat Paşa ile aldıklarımızı geri verdik (Doğu'da toprak kaybettiğimiz ilk antlaşma).
• Kasr-ı Şirin (1639): IV. Murat dönemi. Günümüz Türkiye-İran sınırı büyük ölçüde (Zağros dağları) çizildi.

2. Osmanlı - Avusturya İlişkileri

• Haçova Meydan Savaşı: III. Mehmet dönemi. 17. yy'da kazandığımız son meydan savaşıdır (Eğri Kalesi alındı).
• Zitvatorok Antlaşması (1606): I. Ahmet dönemi. Avusturya Kralı (Arşidükü) yeniden Osmanlı Padişahına eşit sayıldı. (Avrupa'ya karşı siyasi üstünlüğümüz bitti - 1533 İstanbul Antlaşması hükmünü kaybetti).
• Uyvar Seferi: IV. Mehmet dönemi (Fazıl Ahmet Paşa). Avrupa'da "Uyvar önünde bir Türk gibi güçlü!" deyimi doğdu.
• II. Viyana Kuşatması (1683): Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın başarısız kuşatmasıdır. Bu olaydan sonra Avrupalılar Kutsal İttifak kurarak saldırıya, Türkler savunmaya geçti (Sakarya'ya kadar).
• Karlofça Antlaşması (1699): II. Mustafa dönemi. Batıda en büyük toprak kaybını yaşadık. (Orta Avrupa kaybedildi, Duraklama bitti Gerileme başladı).

3. Osmanlı - Lehistan İlişkileri

• Hotin Seferi: II. Osman (Genç). Padişah yeniçerilerin isteksizliğini görünce Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmayı düşünen İLK padişah oldu.
• Bucaş Antlaşması (1672): IV. Mehmet. Batı'da en geniş sınırlara ulaştığımız antlaşmadır (Kamaniçe Kalesi alındı).

4. Osmanlı - Rusya İlişkileri

• Bahçesaray (Çehrin) Antlaşması: Ruslarla yapılan ilk barış antlaşmasıdır.
• 1700 İstanbul Antlaşması: II. Mustafa dönemi (Karlofça'nın devamı). Azak Kalesi Ruslara verildi. (Ruslar ilk kez Karadeniz'e inme fırsatı buldu).

🛠️ 17. Yüzyıl (Duraklama) Dönemi Islahatları ve Padişahları

Genel Özellikler: Batı örnek ALINMADI. Sorunların temeline inilmedi (şiddet ve baskı ile çözülmeye çalışıldı). Kişilere bağlı kaldı, süreklilik olmadı.

• I. Ahmet: Kafes (Şimşirlik) ve Ekber-Erşad sistemini getirerek sancağa çıkmayı kaldırdı (Amacı taht kavgalarını önlemekti ancak deneyimsiz padişahlar yetişmesine yol açtı). Alkolü saray etrafında yasakladı.
• II. Osman (Genç Osman): İlk ıslahatçı padişahtır. Saray dışı evlilik yaparak (Şeyhülislamın kızı) Harem'in siyasi etkisini kırmak istedi. Ulema harcamalarını (arpalık) kıstı. Başkenti Konya'ya taşımayı ve Yeniçeriyi kaldırmayı planlarken isyan sonucu öldürüldü.
• IV. Murat: Tütün, alkol, afyon, gece sokağa çıkma ve kahvehaneleri yasakladı. Devletin kötü gidişatının nedenleri için Koçi Bey ve Katip Çelebi'ye risaleler (rapor/layiha) yazdırdı. Şeyhülislam idam ettiren ilk padişahtır. (Bağdat Fatihi'dir).
• Tarhuncu Ahmet Paşa: IV. Mehmet döneminin sadrazamıdır. Modern anlamda ilk denk bütçeyi (Tarhuncu Bütçesi) hazırladı ancak saray masraflarını kıstığı için idam edildi.
• Köprülüler Dönemi: IV. Mehmet dönemi. Duraklama içinde yükseliş olarak bilinir.
• Köprülü Mehmet Paşa: Saraya şartlar sunarak sadrazam olan ilk kişidir.
• Fazıl Ahmet Paşa: Girit (denizlerde alınan son yer) ve Podolya'yı aldı. Uyvar fatihidir.
• Merzifonlu Kara Mustafa Paşa: II. Viyana başarısızlığından dolayı idam edildi.