Osmanlı Devleti Dağılma Dönemi

💥 19. Yüzyıl Osmanlı Devleti Dağılma Dönemi (En Uzun Yüzyıl) (1792 – 1922) - Önemli Notlar

📅 Dönemin Genel Çerçevesi

• Başlangıç: 1792 Yaş Antlaşması ile başlar, 1922 Saltanatın Kaldırılması ile sona erer.
• Neden "En Uzun Yüzyıl"? Çok fazla acı, zorluk, sıkıntı çekilmiş ve devletin yıkılışı adım adım gerçekleştiği için bu yüzyıla bu isim verilmiştir.
• Etkili Olan Akımlar: Fransız İhtilali (Milliyetçilik akımı) ve Viyana Kongresi ("Şark Meselesi" - Rus Çarı I. Aleksander tarafından ortaya atılmıştır). Petersburg Görüşmelerinde Osmanlı ilk kez Ruslar tarafından "Hasta Adam" olarak nitelendirilmiştir.
• Temel Politika: Daha fazla toprak kaybetmemek. Bu amaçla "Denge Politikası" tam olarak uygulanmış ve tüm alanlarda Batı (özellikle Almanya) örnek alınarak ıslahatlar yapılmıştır.

🌍 Dünya Devletlerinin Politikaları

• İngiltere: Üzerinde Güneş batmayan imparatorluk. Sanayi İnkılabı ile hammadde ve pazar arayışındadır. Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü koruma politikasını terk etmiş, Osmanlı'yı yıkıp Orta Doğu petrollerine sahip olmayı hedeflemiştir.
• Fransa: Orta Doğu tarım topraklarını isteyen ve İngiltere gibi "Osmanlı yıkılsın, ben yıkayım" düşüncesine sahip olan devlettir.
• Avusturya-Macaristan: Osmanlı gibi çok uluslu olduğu için milliyetçilik akımından çekinmiş ve Osmanlı ile "Dost Siyaseti" izlemiştir. Azınlık isyanlarını desteklememiş, bağımsızlıklarını tanımayan tek devlet olmuştur (Başbakan Metternich).
• Rusya: Sıcak denizlere (Akdeniz) inme hedefini Boğazlar ve İstanbul olarak güncellemiştir. Panslavizm politikasını uygulamış, Yunanlara "Megali İdea" hedefini aşılamıştır.
• Prusya (Almanya) & Piyomento (İtalya): Siyasi birliklerini geç tamamlayan bu iki devlet sömürge arayışına girmiştir. Osmanlı, Almanlarla dostluk kurarak 3B (Berlin-Bağdat-Basra) ve Hicaz Demiryolu projelerini başlatmıştır.

⚔️ Dönemin Önemli Siyasi Olayları

1. Sırp Ayaklanması (1804 - 1815)

• Milliyetçilik akımının etkisiyle isyan eden İLK topluluktur (Liderleri Kara Yorgi).
• 1812 Bükreş Antlaşması ile Osmanlı'dan ilk ayrıcalık (imtiyaz) alan topluluk Sırplar olmuştur.
• (Sırplar; 1829 Edirne ile özerklik, 1878 Berlin ile bağımsızlık alacaklardır).
• Bu dönemde IV. Mustafa tahttan indirilmiş (Kabakçı Mustafa / Alemdar Mustafa olayları) ve II. Mahmut tahta geçmiştir.

2. Yunan İsyanı (1820 - 1829)

• Etnik-i Eterya (Filiki Eterya) cemiyeti yönetmiştir (Başarılı olan tek zararlı cemiyet).
• Tepedelenli Ali Paşa isyanı bastırınca daha fazla güç isteyerek kendi isyanını çıkarmış, onu durdurmak için Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'dan yardım istenmiştir (Mora ve Girit valilikleri karşılığında).
• İsyan bastırılınca Avrupalılar (İng, Fra, Rus) Navarin'de (1827) Osmanlı donanmasını yakmıştır (Donanmanın 3. kez yakılması).
• 1829 Edirne Antlaşması: Yunanistan bağımsız oldu. (Osmanlı'dan ayrılan İLK topluluktur).

3. Mısır Sorunu ve Boğazlar Meselesi

• Kavalalı, yanan donanmasına karşılık Girit ve Mora yerine Suriye ve Adana valiliklerini istedi, II. Mahmut reddedince Osmanlı ordusunu yendi (Suriye, Konya).
• Osmanlı, Rusya'dan yardım isteyince İngiltere ve Fransa panikleyerek araya girdi.
• 1833 Kütahya Antlaşması: Kavalalı'ya istediği valilikler verildi. (Bir iç sorunken dış sorun haline geldi).
• 1833 Hünkar İskelesi Antlaşması: Mısır sorununda İngilizlere güvenmeyen Osmanlı, Rusya ile imzaladı. Osmanlı'nın Boğazlar üzerindeki egemenlik hakkını tek başına kullandığı SON antlaşmadır. Boğazlar uluslararası bir sorun haline geldi.
• 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması: İngilizlere çok geniş ticari ayrıcalıklar verildi. Osmanlı Avrupa'nın açık pazarı (yarı sömürgesi) haline geldi, yerli ekonomi çöktü.
• 1840 Londra Konferansı: Kavalalı Mısır valiliğinde bırakıldı (saltanat usulü - "Hidiv").
• 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi: Boğazlar Osmanlı'ya ait olacak fakat tüm savaş gemilerine kapalı olacaktı. (Osmanlı'nın Boğazlardaki mutlak hakimiyeti sona erdi).

4. Kırım Savaşı (1853 - 1856)

• Sebepleri: Rusların Hünkar İskelesi haklarını kaybetmesi, "Kutsal Yerler (Kudüs)" sorunu ve Macar mülteciler meselesi.
• Ruslar Sinop Baskını ile Osmanlı donanmasını yaktı (Donanmanın 4. ve son kez yanışı). İngiltere, Fransa ve Piyomento Osmanlı'yı destekledi.
• İlkler: Osmanlı ilk kez dış borç aldı (İngiltere'den). İlk kez telgraf kullanıldı (Kırım-Varna-Edirne). Modern hemşireliğin kurucusu Florence Nightingale bu savaşta görev yaptı.
• 1856 Paris Barış Antlaşması:
• Osmanlı bir Avrupa devleti sayıldı ve toprak bütünlüğü Avrupalıların garantisine alındı.
• Karadeniz tarafsız olacak maddesi Osmanlı'yı galipken mağlup devlet durumuna düşürmüştür.
• Anlaşmada etkili olmak için Islahat Fermanı ilan edildi.

5. 93 Harbi (1877 - 1878 Osmanlı - Rus Savaşı)

• Rusların Tersane Konferansı kararlarını uygulatmak istemesi sonucu çıktı.
• Batı'da Gazi Osman Paşa (Plevne), Doğu'da Gazi Ahmet Muhtar Paşa ve Nene Hatun direniş gösterdi.
• 1878 Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması: Çok ağır şartları vardı ancak Avrupa'nın çıkarlarına ters düştüğü için (ölü doğan bir antlaşma) iptal edildi.
• 1878 Berlin Antlaşması:
• Sırbistan, Karadağ, Romanya bağımsız oldu (Sınırların Daralması).
• Kars, Ardahan, Batum Ruslara verildi. (İngiltere Kıbrıs'ı geçici askeri üs olarak aldı).
• Ermeni Sorunu ilk kez uluslararası bir belgede yer aldı.
• Osmanlı'nın toprak bütünlüğü politikasının bittiği anlaşıldı.

6. Dömeke Meydan Savaşı (1897)

• Yunanistan ile yapıldı. Osmanlı'nın kazandığı son meydan savaşıdır. Ancak diplomasi masasında Girit kaybedildi. (Mustafa Kemal'in lise yıllarında kaçarak katılmak istediği savaştır).

🛠️ 19. Yüzyıl (Dağılma Dönemi) Islahatları

1. II. Mahmut Dönemi Islahatları

• Sened-i İttifak (1808): Ayanlarla imzalandı. Padişahın yetkileri ilk kez kısıtlandı (Magna Carta'ya benzer). İlk demokratikleşme belgesidir.
• Yönetim: Divan-ı Hümayun kaldırıldı, Nazırlıklar (Bakanlıklar) kuruldu. Tımar sistemi kaldırıldı, memurlar maaşa bağlandı. Müsadere sistemi büyük ölçüde kaldırıldı. Posta ve karantina teşkilatları kuruldu. Mürur Tezkeresi (iç pasaport) uygulandı. İlk resmi gazete (Takvim-i Vekayi) çıkarıldı. Memurlara fes, pantolon, ceket zorunluluğu getirildi. Devlet dairelerine portresini astırdı.
• Askeri: Vaka-i Hayriye (1826) ile Yeniçeri Ocağı kaldırıldı. Yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusu kuruldu. Mehterhane yerine Mızıka-yı Hümayun (Donizetti Paşa) kuruldu. Tımar bittiği için eyaletlerde Redif birlikleri oluşturuldu. Askeri amaçlı (sadece erkeklerin) ilk nüfus sayımı yapıldı.
• Eğitim/Ekonomi: Avrupa'ya ilk kez öğrenci gönderildi (Jön Türkler). İlköğretim (İstanbul'da) zorunlu oldu. Tıbbiye, Harbiye ve Mekteb-i Maarif-i Adliye açıldı. Yerli malı zorunlu teşvik edildi.

2. Abdülmecid Dönemi Islahatları (Tanzimat Dönemi)

• Hukuk ve Yönetim: 1839 Tanzimat Fermanı (Herkes eşit) ve 1856 Islahat Fermanı (Azınlıklara ekstra haklar) ilan edildi. Arazi Kanunu, Ceza Kanunu düzenlendi. Umur-u Zaptiye (Jandarma) ve Polis teşkilatları kuruldu.
• Eğitim/Kültür: Darülfünun (Üniversite) temeli atıldı. İlk erkek ve kız öğretmen okulları (Darülmuallim) ve kız rüştiyeleri açıldı. Encümen-i Daniş (Bilim Akademisi) kuruldu. İlk yarı resmi gazete (Ceride-i Havadis) ve ilk özel gazete (Tercüman-ı Ahval - Şinasi/Agah Efendi) çıkarıldı.
• Diğer: Kafa kağıdı (kimlik) verildi, köle ticareti yasaklandı. Avrupa tarzı banka (Bank-ı Dersaadet) açıldı. İlk kağıt para (Kaime) basıldı.

3. Abdülaziz Dönemi Islahatları

• Yurt dışına (Avrupa'ya) seyahat düzenleyen ilk ve tek padişahtır. (Süveyş Kanalı bu dönemde açıldı).
• Yönetim/Hukuk: Şura-yı Devlet (Danıştay), Divan-ı Ahkam-ı Adliye (Yargıtay), Divan-ı Ali Muhasebat (Sayıştay) kuruldu. Vilayet Nizamnamesi çıkarıldı. Mecelle (Medeni Kanun) Ahmet Cevdet Paşa komisyonunca hazırlanmaya başlandı. Düstur dergisi yayınlandı.
• Eğitim: Darüşşafaka ve Robert Koleji açıldı. Maarif-i Umumiye Nizamnamesi çıkarıldı.
• Ekonomi: Ziraat Bankasının temeli olan Memleket Sandıkları kuruldu.
• Sosyal: İlk mizah dergisi (Diyojen), ilk kadın dergisi (Terakki-i Muhadderat), Hilal-i Ahmer (Kızılay) ve Kandilli Rasathanesi kuruldu.
• Jön Türklerin (Genç Osmanlılar) meşrutiyet baskısı sonucu tahttan indirilmiştir.

4. II. Abdülhamit Dönemi Islahatları (İstibdat Dönemi)

• 1876 I. Meşrutiyet: Kanun-i Esasi (İlk Anayasa) yürürlüğe girdi. Meclis-i Mebusan (halk seçer) ve Meclis-i Ayan (padişah seçer) açıldı. "Meşruti Monarşi"ye geçildi. 93 Harbi bahane edilerek meclis kapatılmış ve İstibdat (baskı) dönemi başlamıştır.
• Kurumlar: Teşkilat-ı Mahsusa (İstihbarat) kuruldu. Sanayi-i Nefise Mektebi (Osman Hamdi Bey), Baytar, Ziraat okulları açıldı. Şişli Etfal Hastanesi ve Darülaceze açıldı.
• Ekonomi: İflas açıklandı (1881 Muharrem Kararnamesi). Batılı devletler Osmanlı gelirlerine el koymak için Düyun-u Umumiye'yi (Genel Borçlar İdaresi) kurdu. Tütün ve alkol gelirleri için Reji İdaresi kuruldu. 1888'de Ziraat Bankası resmen açıldı.
• Diğer: 3B Demiryolu projesi başladı. Doğudaki isyanlara karşı "Hamidiye Alayları" kuruldu. Müze-i Hümayun açıldı. (İlk kez olimpiyatlara resmi katılım oldu).
• 1908 Reval Görüşmeleri sonrası II. Meşrutiyet ilan edildi. II. Abdülhamit, 31 Mart Vakası sonucunda meclis kararıyla tahttan indirilen ilk padişah oldu.