Atatürk Dönemi İç ve Dış Politika

Tarih Atatürk Dönemi İç ve Dış Politika

KPSS TARİH DERS NOTLARI: ATATÜRK DÖNEMİ İÇ VE DIŞ POLİTİKA (1923-1938)

1. ATATÜRK DÖNEMİ İÇ POLİTİKA GELİŞMELERİ

II. TBMM Dönemi ve Genel Özellikleri (1923 - 1927)

Kuruluş Amacı: I. TBMM savaş meclisi ve yıpranmış olduğu için inkılapları gerçekleştirecek, dinamik ve inkılapçı yeni bir kadro oluşturmak amacıyla kurulmuştur.
En Yoğun İnkılaplar: İnkılapların en yoğun yapıldığı ve inkılaplara en çok tepki duyulan meclis dönemidir (1923-1927 tarih aralığı).
Lozan'ı Onaylayan Meclis: Lozan Antlaşması görüşmeleri I. TBMM döneminde başlamış, fakat antlaşmayı onaylayan II. TBMM olmuştur.
Mustafa Kemal'in Durumu: Mustafa Kemal hem I. hem de II. TBMM'ye Ankara milletvekili (mebusu) olarak seçilmiştir.
Ankara'nın Başkent İlan Edilmesi (13 Ekim 1923):

Önemli KPSS Kronoloji Notu: Ankara, Cumhuriyet'in ilanından (29 Ekim 1923) tam 16 gün önce başkent yapılmıştır. Yani Ankara'nın başkent olması Cumhuriyet'in ilanından önceki bir gelişmedir.

Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF / CHP)

Kuruluşu: 9 Eylül 1923'te Mustafa Kemal liderliğinde kurulmuştur.
İlk Kurultayı: Sivas Kongresi CHP'nin ilk kurultayı olarak kabul edilir. Sivas Kongresi'nde tüm yararlı cemiyetlerin birleştirildiği Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, daha sonra halk fırkasına dönüştürülmüştür.
9 Umde Kararları: Parti, Mustafa Kemal'in açıkladığı 9 Umde (İlke) kararlarına göre kurulmuştur. Bu 9 umde daha sonra Atatürk'ün ünlü 6 ilkesine dönüştürülmüştür.
İktidar Süresi: 1923-1950 yılları arasında kesintisiz 27 yıl boyunca ülkeyi tek başına yöneten, Türkiye tarihinin en uzun süre iktidarda kalan partisidir.
Özellikleri:
Ekonomide Devletçilik politikasını savunmuştur (Özellikle 1929 Dünya Ekonomik Krizinden sonra zorunlu olarak tamamen devletçiliğe geçilmiştir).
Demokratik ilkelere çok uymasa da ilk başlarda çift dereceli seçim sistemini savunmuştur (Halkın okuma-yazma oranı düşük olduğu için doğru kişileri seçememe kaygısıyla uygulanmıştır).
Müstakil Grup (1937): Tek parti döneminde meclis içi denetim ve muhalefet ihtiyacını karşılamak amacıyla CHP içinden ayrılan, Ali Rana Tarhan başkanlığındaki 100 kişilik gruptur. Sert olmayan kontrollü bir muhalefet yürütmüşlerdir.

Nasturi İsyanı (1924)

Nerede Çıktı: Hakkari bölgesinde çıkmıştır.
Kışkırtan Devlet: İngiltere'nin kışkırtması ve desteğiyle çıkan Hristiyan kökenli (Nasturi mezhebi) bir isyandır.
Bastıran Komutan: Diyarbakır'daki 7. Kolordu Komutanı Cafer Tayyar Eğilmez (Paşa) önderliğinde bastırılmıştır.
Dış Politikaya Etkisi: Musul meselesinin en sıcak görüşüldüğü sırada İngilizlerin desteğiyle çıkarılmış, Musul konusundaki elimizi zayıflatmıştır. İngiltere bu süreçte masada sadece Musul'u değil, Hakkari'yi de talep etmiştir.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF)

Tarihî Önemi: Türkiye Cumhuriyeti'nin İLK muhalefet partisidir (17 Kasım 1924).
Kurucusu ve Başkanı: Kazım Karabekir (Genel Başkan).
Diğer Önemli Kurucuları: Adnan Adıvar, Refet Bele, Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay (Mustafa Kemal'in Millî Mücadele'deki en önemli silah arkadaşlarıdır).
Parti Programı ve İlkeleri (CHP'den Farkları):
Ekonomide Liberalizmi (özgürlükçü, özel sektöre dayalı ekonomiyi) savunmuştur.
Seçim sisteminde tek dereceli seçim sistemini savunmuştur.
Programında "Partimiz dini inanış ve itikatlara saygılıdır" maddesine yer vermiştir. Bu madde daha sonra rejim karşıtlarının partiye sızmasına yol açmıştır.
Kapatılması: Şeyh Sait İsyanı ile ilişkisi olduğu ve laiklik ilkesini kötüye kullandığı gerekçesiyle Bakanlar Kurulu kararıyla kapatılmıştır (6,5 ay faaliyet gösterebilmiştir).

Şeyh Sait İsyanı (1925)

Tarihî Önemi: Türkiye Cumhuriyeti'nde cumhuriyet rejimini ve inkılapları yıkmaya yönelik çıkan İLK isyandır.
Nerede Başladı: Diyarbakır'ın Dicle ilçesine bağlı Piran köyünde Şeyh Sait liderliğinde başlamış; Bingöl, Genç, Muş ve Bitlis gibi geniş bir alana yayılmıştır.
Dış Güç Desteği: İngiltere, Türkiye ile Musul arasına tampon bir devlet kurdurarak Türkiye'nin petrol zengini Musul'a ulaşmasını engellemek amacıyla isyana yoğun destek vermiştir.
İç Politikadaki Sonuçları:
Hükümet Değişikliği: İsyanı bastırmakta yetersiz kalan Ali Fethi Okyar hükümeti istifa etmiş, yerine daha sert önlemler alacak olan İsmet İnönü hükümeti kurulmuştur.
Takrir-i Sükun Kanunu (1925): Ülkede huzur ve asayişi sağlamak amacıyla olağanüstü yetkiler içeren bu kanun çıkarılmıştır. 1925-1929 yılları arasına Türkiye tarihinde Takrir-i Sükun Dönemi (Olağanüstü Hal Dönemi) denir.
İstiklal Mahkemeleri: Ankara ve Diyarbakır'da olmak üzere iki bölgede İstiklal Mahkemeleri kurulmuştur. Bu mahkemelerin verdiği idam kararları TBMM onayına sunulmadan doğrudan infaz edilmiştir.
TCF'nin Kapatılması: İsyan sürecinde rolü olduğu gerekçesiyle Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatılmıştır.
Dış Politikadaki Sonuçları:
Türkiye iç meseleye enerjisini harcadığı için Musul'a yönelik askeri harekât düzenleyememiş ve Musul üzerindeki etkinliğini kaybetmiştir.
1926 Ankara Antlaşması ile Musul, İngiliz mandasındaki Irak'a bırakılmıştır. (Misak-ı Millî'den verilen 3. büyük tavizdir).

İzmir Suikast Girişimi (1926)

Nedir: Mustafa Kemal'e İzmir gezisi sırasında yapılması planlanan fakat başarısız olan suikast girişimidir.
Planlayanlar: Eski İttihatçılar (Ziya Hurşit, Çopur Hilmi, Gürcü Yusuf vb.) Gaffarzade Oteli'nden suikastı planlamışlardır.
Nasıl Ortaya Çıktı: Suikastçıları Sakız Adası'na kaçıracak olan motorcu Giritli Şevki, Mustafa Kemal'in İzmir'e gelişinin gecikmesi üzerine kuşkulanarak durumu İzmir Valisi Kazım Bey'e ihbar etmiştir.
Önemli Gelişmeler:
İstiklal Mahkemeleri: İzmir İstiklal Mahkemeleri kurulmuş ve bu dava, İstiklal Mahkemelerinin görev yaptığı SON dava olmuştur.
Tasfiye: Bu davayla birlikte eski İttihatçıların tamamı ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurucu paşaları (Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele vb.) yargılanmış, paşalar beraat etse de siyaset sahnesinden büyük oranda uzaklaştırılmışlardır. Rauf Orbay yurt dışındayken gıyabında 10 yıl hapis cezası almıştır.
> Mustafa Kemal'in Ünlü Sözü: Mustafa Kemal suikast girişimi üzerine şu tarihi sözü söylemiştir:

"Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır; fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet paydar kalacaktır."

Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF)

Tarihî Önemi: Türkiye Cumhuriyeti'nin İKİNCİ muhalefet partisidir (12 Ağustos 1930).
Kurulma Sebepleri:
CHP hükümetinin denetlenememesi ve eleştiri eksikliği.
1929 Dünya Ekonomik Krizi karşısında ülkeyi krizden çıkaracak yeni, alternatif ekonomik fikirlere ihtiyaç duyulması.
Kurucusu: Mustafa Kemal'in yakın arkadaşı ve Paris Büyükelçisi olan Ali Fethi Okyar, bizzat Mustafa Kemal'in ricası ve isteğiyle partiyi kurmuştur. Mustafa Kemal'in kız kardeşi Makbule Atadan da partide görev almıştır.
Programı ve Özellikleri:
Ekonomide Liberalizmi benimsemiştir.
Seçim sisteminde tek dereceli seçimi savunmuştur.
Türk kadınına siyasal hakların verilmesini tüzüğünde açıkça talep eden ilk partidir.
Kapatılması: Belediye ara seçimlerinde partinin büyük başarı kazanması üzerine, rejim karşıtı (gerici) unsurların parti teşkilatlarına sızdığını gören Ali Fethi Okyar, kendi kurduğu partiyi kendisi feshetmiştir (17 Kasım 1930).
> Çok Önemli Sınav Detayı (Kronoloji Şifresi):

Serbest Cumhuriyet Fırkası, Menemen Olayı çıkmadan önce kapatılmıştır! Birçok öğrenci isyan yüzünden kapandı sanır, bu yanlıştır. Sıralama şu şekildedir:

TCF'li Süreç: TCF Kuruldu -> Şeyh Sait İsyanı Çıktı -> TCF Kapatıldı.

SCF'li Süreç: SCF Kuruldu -> SCF Kapatıldı (Kendini Feshetti) -> Menemen Olayı Çıktı.

Menemen Olayı (Kubilay Olayı - 23 Aralık 1930)

Nedir: İzmir'in Menemen ilçesinde rejim ve inkılap karşıtı gerici unsurların başlattığı isyandır.
Lideri: Derviş Mehmet ve adamları hilafet ve şeriat talebiyle ayaklanmıştır.
Şehitlerimiz: Olaya müdahale etmek isteyen öğretmen-asteğmen Fehmi Kubilay ile bekçiler Hasan ve Şevki asiler tarafından feci şekilde şehit edilmiştir.
Yargılama: Sanıklar İstiklal Mahkemelerinde değil, askerî mahkeme olan Divan-ı Harp'te yargılanmış ve idam cezaları infaz edilmiştir. (Çünkü İstiklal Mahkemeleri en son İzmir Suikastı davasında görev yapıp kaldırılmıştır).
Tarihî Önemi: Cumhuriyet rejimini değiştirmeye yönelik çıkan İKİNCİ isyandır (Birincisi Şeyh Sait). Bu olaydan sonra II. Dünya Savaşı sonuna kadar (1945-1946) çok partili hayata geçiş denemelerine tamamen ara verilmiştir.

Bursa Olayı (1933)

Nedir: 1932 yılında ezanın ilk kez Türkçe okunmaya başlaması üzerine Bursa'da çıkan tepki ve protesto olaylarıdır.
İlk Türkçe Ezan: 1932'de Hafız Rıfat tarafından İstanbul Fatih Camii'nde okunmuştur. İlk Türkçe Kur'an ise Hafız Yaşar Okur tarafından Yerebatan Camii'nde okunmuştur.
Mustafa Kemal'in Tepkisi: Mustafa Kemal olayları yatıştırdıktan sonra şu tarihi açıklamayı yapmıştır:

"Bu bir din meselesi değil, dil meselesidir."

Son Durum: Ezan, 1950 yılında Demokrat Parti (Adnan Menderes) döneminde tekrar aslına (Arapça) çevrilmiştir.

Vagon-Li (Wagon-Lits) Olayı (22 Şubat 1933)

Nedir: Fransızlara ait yataklı vagon şirketinde çalışan Naci Bey adındaki Türk işçinin, mesai saatinde Türkçe konuştuğu gerekçesiyle Belçikalı müdür tarafından işten çıkarılması olayıdır.
Tepkiler: İstanbul Üniversitesi öğrencileri ve Millî Talebe Birliği şirketi basmış, şirketteki Atatürk resmini alıp çıkmışlardır. Şirketin Türkiye ile alakası olmadığını söyleyerek büyük protestolar düzenlemişlerdir.
Sonuçları: Bu olaydan sonra yurt genelinde "Vatandaş Türkçe Konuş!" kampanyası başlatılmış ve yabancı dildeki tabelalar kaldırılmaya çalışılmıştır. Bu olay Türk dil milliyetçiliğinin gelişiminde en etkili olaylardan biridir.

Razgrad Olayı (20 Nisan 1933)

Nedir: Bulgaristan'ın Razgrad kentindeki Türk mezarlıklarının aşırı milliyetçi Bulgarlar tarafından tahrip edilmesi olayıdır.
Tepkiler: İstanbul Üniversitesi öğrencileri bu olayı protesto etmek amacıyla İstanbul'daki Bulgar mezarlığına giderek zarar vermek yerine çiçek bırakmışlardır. Bu asil davranış dünya basınında büyük yankı uyandırmış ve Türk gençliğinin medeni duruşunu kanıtlamıştır. Türk milliyetçiliğinin gelişiminde önemli bir yere sahiptir.

2. ATATÜRK DÖNEMİ DIŞ POLİTİKA GELİŞMELERİ

Temel İlkeleri ve Esasları

Yurtta barış, dünyada barış ilkesi esastır.
Gerçekçi, akılcı, bağımsızlığa saygılı ve uluslararası eşitliğe (mütekabiliyet) dayalı politikalar izlenmiştir.
Önemli KPSS Uyarısı: Atatürk dönemi dış politikasında kesinlikle "sınırları genişletme emeli" veya yayılmacılık gibi bir amaç söz konusu olmamıştır.

DIŞ POLİTİKA I. EVRE: 1923 - 1930 DÖNEMİ (Lozan'dan Kalan Sorunlar)

Bu dönemde tamamen Lozan Antlaşması'nda çözüme kavuşturulamayan veya sürüncemede kalan sorunların ikili ilişkilerle çözülmesi amaçlanmıştır.

1. Musul Sorunu (Türkiye - Irak Sınırı)

Lozan'daki Durum: Lozan'da çözülemeyen tek sınırdır. Türkiye ile İngiltere arasındaki ikili görüşmelere bırakılmış, 9 ay içinde çözülmezse Milletler Cemiyeti'ne gideceği kararlaştırılmıştır.
Haliç Konferansı (1924): Musul sorununu görüşmek üzere İstanbul'da Haliç'te toplanan konferanstır.
Türkiye Temsilcisi: TBMM Başkanı Ali Fethi Okyar (Haliç'in içinde "Ali" var kodlaması).
İngiltere Temsilcisi: Sir Percy Cox.
Brüksel Hattı: Milletler Cemiyeti'nin Musul sorunu için çizdiği geçici sınıra verilen addır.
Karar: Milletler Cemiyeti Musul'u İngiliz mandasındaki Irak'a bırakmıştır. Türkiye bunu kabul etmeyerek askeri harekat hazırlığı yaparken içte Nasturi ve Şeyh Sait isyanları çıkmıştır. Mecburen masaya oturulmuştur.
1926 Ankara Antlaşması (İngiltere - Türkiye):
Musul, Kerkük ve Süleymaniye Irak'a (İngiliz mandasına) bırakıldı. Hakkari Türkiye'de kaldı.
Türkiye, Irak'ın Musul petrollerinden elde edeceği gelirin %10'unu 25 yıl süreyle alacaktı. (Türkiye bu hakkını 1931-1950 yılları arasında taksitler halinde toplam 3,5 milyon sterlin olarak tahsil etmiştir).
Bu antlaşmayla Misak-ı Millî'den 3. TAVİZ verilmiştir. (1. Taviz Batum - Moskova Ant., 2. Taviz Hatay - 1921 Ankara Ant.).
Destekçimiz: Bu süreçte Türkiye'ye yoğun diplomatik destek veren devlet Sovyet Rusya olmuştur. 1925'te Sovyetler ile Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması imzalanmıştır.

2. Yabancı Okullar Sorunu

En Çok Sorun Yaşanan Devlet: Fransa ve kısmen Papalık.
Türkiye'nin Kararı: Türkiye, kendi sınırları içindeki yabancı okullarda Türkçe, Tarih ve Coğrafya derslerinin Türk öğretmenler tarafından Türkçe okutulmasını ve Türk müfettişlerince denetlenmesini şart koşmuştur.
Sonuç: Fransa konuyu uluslararası diplomasinin konusu yapmak istemiş ancak Türkiye "Bu benim bir iç meselemdir, egemenlik haklarıma müdahale ettirmem" diyerek kesin bir tavır koymuştur. Şartlara uymayan bazı Fransız okulları kapatılmıştır.
Tarihî Önemi: Yabancı Okullar Sorunu, Türkiye'nin dış politikadaki İLK siyasi başarısıdır.

3. Nüfus Mübadelesi Sorunu (Etabli Sorunu)

Lozan'daki Karar: Batı Trakya'daki Türkler ile İstanbul, Gökçeada ve Bozcada'daki Rumlar etabli (yerleşik) sayılacak; bunların dışındaki Türk ve Rum nüfus karşılıklı olarak mübadele edilecektir.
Kriz: Yunanistan, İstanbul'da daha çok Rum bırakabilmek amacıyla etabli tanımını geniş tutmak isteyince büyük kriz çıkmıştır. Milletler Cemiyeti sorunu çözememiştir.
1930 Ahali (Etabli) Anlaşması: Yunanistan ile imzalanan bu anlaşmayla sorun çözülmüş ve yerleşme tarihlerine bakılmaksızın İstanbul Rumları ile Batı Trakya Türkleri etabli sayılmıştır.
Sonuçları:
Yunan Başbakanı Venizelos Türkiye'ye gelerek Atatürk'ü ziyaret etmiş ve 1934'te Atatürk'ü Nobel Barış Ödülü'ne aday göstermiştir.
Türk-Yunan dostluğunun gelişmesi, Türkiye'nin Yunan desteğiyle 1932'de Milletler Cemiyeti'ne üye olmasına ve 1934'te Balkan Antantı'nın kurulmasına zemin hazırlamıştır.

4. Bozkurt-Lotus Olayı (1926)

Olay: Akdeniz'de Fransız "Lotus" gemisi ile Türk "Bozkurt" gemisinin çarpışması ve 8 Türk mürettebatın şehit olması olayıdır. Türk mahkemeleri Fransız kaptanı tutuklamıştır.
Yargılama: Fransa'nın itirazı üzerine dava Lahey Uluslararası Adalet Divanı'na gitmiştir.
Temsilcimiz: Dönemin Adalet Bakanı Mahmut Esat Bey bizi Lahey'de başarıyla temsil etmiş ve davayı kazanmıştır. Bu başarısından dolayı Atatürk kendisine "Bozkurt" soyadını vermiştir.
Önemi: Türkiye'nin lehine sonuçlanan ilk uluslararası hukuk davasıdır.

DIŞ POLİTİKA II. EVRE: 1930 - 1938 DÖNEMİ (Dünya Barışına Katkı ve Sınır Güvenliği)

Almanya (Hitler) ve İtalya'nın (Mussolini) saldırgan, revizyonist (yayılmacı) politikaları üzerine Türkiye sınır güvenliğini sağlamak için çok taraflı paktlara katılmıştır.

1. Milletler Cemiyeti'ne Üye Olma (1932)

Neden Geç Üye Olundu: Cemiyetin I. Dünya Savaşı'nı kazanan devletlerin (özellikle İngiltere) çıkarlarına hizmet ettiğini düşündüğümüz için üye olmak için ısrarcı olunmamıştır.
Nasıl Üye Olundu: Türkiye, İspanya'nın daveti ve Yunanistan'ın desteğiyle cemiyete üye olmuştur. Milletler Cemiyeti tarihinde "davet usulüyle" üye olan ilk devlettir.
İlk Temsilcimiz: Cemal Hüsnü Taray (Cem - Cemal kodlaması).
> Önemli KPSS Tablosu: Milletler Cemiyeti'ne Giden Sorunlar

- Üyelikten Önce Gidenler: Musul Sorunu (Aleyhimize çözüldü), Bozkurt-Lotus Olayı (Lehimize çözüldü), Nüfus Mübadelesi (MC çözemedi, ikili görüşmelere bıraktı).

- Üyelikten Sonra Gidenler: Boğazlar Sorunu (Lehimize - Montrö), Hatay Sorunu (Lehimize).

2. Balkan Antantı (1934)

Neden Kuruldu: İtalya ve Almanya'nın Balkanlar üzerindeki yayılmacı tehditlerine karşı Batı sınırımızı güvence altına almak için kurulmuştur.
Katılan Devletler Şifresi: T A Y Y A R
Türkiye (İmzalayan Dışişleri Bakanı: Tevfik Rüştü Aras)
Arnavutluk (Katılmadı!)
Yunanistan
Yugoslavya
Romanya
Neden Katılmadılar? (Çok Önemli Sınav Detayı):
Bulgaristan: Makedonya sorunu nedeniyle Yunanistan ve Yugoslavya ile anlaşmazlık yaşadığı ve I. Dünya Savaşı'nda kaybettiği toprakları geri almak istediği (yayılmacı emelleri olduğu) için katılmadı.
Arnavutluk: İtalya'nın Adriyatik kıyısındaki işgal tehdidinden korktuğu için katılamadı.

3. Montrö Boğazlar Sözleşmesi (20 Temmuz 1936)

Ortam Hazırlayan Gelişmeler: Almanya'nın Ren bölgesine asker çıkarması, İtalya'nın Habeşistan'a saldırması ve Japonya'nın Mançurya'yı işgal etmesi üzerine Türkiye boğazlar statüsünün güvenliği tehdit ettiği için revize edilmesini istemiştir.
Nerede İmzalandı: Tarafsız ülke olan İsviçre'nin Montrö kentinde toplanmıştır.
İmzalayan Dışişleri Bakanımız: Tevfik Rüştü Aras.
Kazanımlar (Lozan ile Karşılaştırma):
Boğazlar Komisyonu kaldırıldı, tüm yetkileri Türk devletine geçti.
Boğazların her iki yakasındaki asker ve silah bulundurmama yasağı kaldırıldı; Türkiye boğazlara asker yerleştirdi.
Savaş gemilerinin geçişi süre ve tonaj sınırına bağlandı.
Ticaret gemilerinin geçişi serbest bırakıldı. (Lozan'daki maddeyle aynı kalan tek hükümdür).
Türkiye bir savaş tehlikesiyle karşılaşırsa boğazları istediği gibi kapatma hakkı kazandı.
Tepkiler: Akdeniz'deki yayılmacı emellerinden dolayı antlaşmaya en sert tepkiyi veren devlet İtalya olmuştur. Japonya da İtalya ile birlikte hareket ettiği için ilk başta imzalamak istememiştir. Sovyet Rusya ise iki yönlü tavır takınmış, Türkiye-Sovyet ilişkileri zedelenmiştir.

4. Sadabat Paktı (8 Temmuz 1937)

Neden Kuruldu: İtalya'nın Doğu Afrika'daki Habeşistan'ı (Etiyopya) işgal etmesi üzerine Ortadoğu'ya yöneleceği endişesiyle Doğu sınırımızı güvence altına almak için kurulmuştur.
Nerede İmzalandı: İran Şahı'nın Tahran'daki Sadabat Sarayı'nda imzalanmıştır.
Katılan Devletler Şifresi: İ R A N A T I
İran
Rusya (Katılmadı!)
Afganistan
Türkiye (İmzalayan Dışişleri Bakanı: Tevfik Rüştü Aras)
Irak
Neden Suriye Katılmadı? (Klasik KPSS Sorusu): Suriye, Türkiye ile yaşadığı Hatay sorunu ve Irak ile yaşadığı sınır sorunları nedeniyle bu pakta kesinlikle katılmamıştır.

5. Hatay'ın Anavatana Katılması (23 Haziran 1939)

Lozan'daki Durum: 1921 Fransa ile imzalanan Ankara Antlaşması gereği Hatay Fransa mandasındaki Suriye sınırlarında özel bir statüyle kalmıştı (Misak-ı Millî'den 2. taviz).
Gelişme: Almanya tehdidi üzerine Fransa, 1936'da Suriye üzerindeki manda yönetimine son vererek oradaki askerlerini geri çekti ve Hatay'ı Suriye'ye bıraktı. Türkiye bu durumu kabul etmedi ve konu Milletler Cemiyeti'ne taşındı.
Sandler Raporu: Milletler Cemiyeti'nin bölgeye gönderdiği İsviçreli raportör Sandler'ın hazırladığı rapordur. Hatay'da çoğunluğun Türk olduğunu, Hatay'ın anayasası ve meclisi olması gerektiğini belirterek Hatay'daki Türk varlığını tescilleyen rapor olmuştur.
Bağımsız Hatay Cumhuriyeti (2 Eylül 1938):
Çok Önemli Kronoloji Detayı: Hatay Cumhuriyeti Atatürk hayattayken kurulmuştur. Atatürk 10 Kasım 1938'de vefat etmiştir, cumhuriyet ise 2 Eylül 1938'de kurulmuştur.
İlk Cumhurbaşkanı: Tayfur Sökmen (Cumhur - Tayfur kodlaması).
İlk Başbakanı: Abdurrahman Melek.
İlk Meclis Başkanı: Abdülgani Türkmen (Anadolu'daki K-G değişimi: Abdülgani).
Anavatana Katılma (1939): Hatay Meclisi'nin aldığı karar doğrultusunda Hatay, 23 Haziran 1939'da Türkiye'ye katılmıştır. (Bu gelişme Atatürk'ün vefatından sonra, İsmet İnönü döneminde gerçekleşmiştir. Yani Atatürk Hatay'ın anavatana katıldığını görememiştir).
> Atatürk'ün Hatay İçin Söylediği Tarihî Sözler:

- "Hatay benim şahsi meselemdir."

- "40 asırlık Türk yurdu düşman elinde esir kalamaz."

Destekçimiz: Hatay meselesinde Türkiye'ye yoğun destek veren devlet İngiltere olmuştur.

ATATÜRK DÖNEMİNDE KATILDIĞIMIZ DİĞER PAKT VE ANLAŞMALAR

Briand-Kellogg Paktı (1928): Fransa ve ABD önderliğinde barışı korumak için kuruldu. Türkiye 1929'da Sovyet Rusya ile birlikte katılmıştır.
Litvinov Protokolü (1929): Sovyet Rusya'nın komşularıyla barışı korumak amacıyla yayınladığı protokoldür, Türkiye katılmıştır.
Akdeniz Paktı (1936): İtalya tehdidine karşı İngiltere, Fransa, Yunanistan, Yugoslavya ve Türkiye arasında kurulmuştur.
Nyon Konferansı (1937): İsviçre'de Akdeniz'deki korsanlığı (İtalyan denizaltı saldırılarını) önlemek amacıyla toplanmış, Türkiye katılmıştır.

❌ ÜYE OLMADIĞIMIZ / KATILMADIĞIMIZ GEÇİCİ BİRLİKLER

Küçük Antant (1921): Çekoslovakya, Yugoslavya, Romanya (ÇAYIR). Türkiye yoktur.
Lokarno Antlaşması (1925): Fransa'nın Almanya'ya karşı güvence arayışıdır.
Şifre: Lokar-NO -> "No" yani Türkiye YOKTUR. (ÖSYM sınavlarında seçeneklere en çok bunu koyar!).

3. ATATÜRK DÖNEMİ DEVLET ADAMLARI REHBERİ

Atatürk Dönemi Başbakanları

İsmet İnönü: Cumhuriyet tarihinin İLK başbakanıdır ve Türkiye tarihinde en uzun süre başbakanlık yapan kişidir.
Ali Fethi Okyar: Hem başbakanlık hem de meclis başkanlığı yapmıştır.
Celal Bayar: Atatürk döneminin SON başbakanıdır. Ayrıca Atatürk döneminde İktisat Vekilliği (Bakanlığı) görevini de yürütmüştür.

Atatürk Dönemi Meclis Başkanları

Mustafa Kemal: Meclisin ilk genel başkanıdır.
Ali Fethi Okyar: Cumhuriyet ilan edildikten sonraki ilk Meclis Başkanıdır.
Kazım Özalp: Atatürk döneminde EN UZUN SÜRE Meclis Başkanlığı yapan kişidir (1924-1935). Ayrıca 1929 Buhranı sonrası kurulan Millî İktisat ve Tasarruf Cemiyeti'nin başkanlığını yapmıştır.
Abdülhalik Renda: Atatürk döneminin SON Meclis Başkanıdır. Atatürk'ün vefatı üzerine vekaleten bir günlüğüne cumhurbaşkanlığı yapmıştır. (Türkiye genel tarihinde ise en uzun süre meclis başkanlığı yapan kişidir - 1935-1946).

Atatürk Dönemi Dışişleri Bakanları

Bekir Sami Bey: Londra Konferansı'nda TBMM'yi temsil etti. İzaladığı esir değişimi anlaşması hükümet onayı dışında olduğu için görevden alındı.
Ahmet Muhtar Bey: Vekaleten kısa süreliğine görev almıştır.
Yusuf Kemal Tengirşenk: Bekir Sami Bey'den sonra asaleten atandı. 1921 Ankara Antlaşması'nı imzaladı. Büyük Taarruz öncesi Avrupa'ya barış delegesi olarak gönderildi. Lozan öncesi görevini İsmet İnönü'ye devretmek için istifa etti.
İsmet İnönü: Lozan'a giden başdelegemizdir ve dışişleri bakanı sıfatıyla katılmıştır. Hem başbakanlık hem dışişleri bakanlığı yapmıştır.
Şükrü Kaya: Kısa süreliğine görev yapmıştır.
Tevfik Rüştü Aras: Atatürk döneminde EN UZUN SÜRE Dışişleri Bakanlığı yapan şahıstır (1925-1938). 1926 Ankara Ant., Balkan Antantı, Sadabat Paktı, Montrö, Hatay görüşmelerinde imzası vardır. "Görüşlerim" adlı ünlü eseri bulunmaktadır.

4. ATATÜRK DÖNEMİ SONRASI ÖNEMLİ GELİŞMELER (KARIŞTIRILMAMASI GEREKENLER)

ÖSYM, "Hangisi Atatürk dönemi gelişmesi değildir?" sorularında aşağıdaki gelişmeleri şıkların arasına sıklıkla koymaktadır. Bunlar Atatürk dönemi değildir!

İsmet İnönü Dönemi (1938 - 1950)

II. Dünya Savaşı yılları (1939-1945).
Köy Enstitüleri kuruldu (Hasan Ali Yücel ve İsmail Hakkı Tonguç önderliğinde).
Milli Korunma Kanunu, Varlık Vergisi ve Toprak Mahsulleri Vergisi çıkarıldı.
Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu çıkarıldı (Bu kanuna muhalefet eden Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan CHP'den ayrılarak Demokrat Parti'yi (DP) kurmuştur).
Birleşmiş Milletler'e (BM) üye olundu.
1946 Tek Dereceli Seçim Sistemine geçildi.
Adana ve Kahire Konferansları düzenlendi (Türkiye savaşa sokulmaya çalışıldı).
Truman Doktrini ve Marshall Planı yardımları Türkiye'ye gelmeye başladı.
Anıtkabir'in temelleri atıldı (İnönü döneminde atıldı, Menderes döneminde bitirildi).
Ankara Üniversitesi, İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) ve Millî Kütüphane kuruldu.

Demokrat Parti (Adnan Menderes / Celal Bayar) Dönemi (1950 - 1960)

Kore Savaşı'na asker gönderildi ve bu sayede NATO'ya (Kuzey Atlantik Paktı) üye olundu (1952).
Balkan ve Bağdat Paktlarına katılım sağlandı.
Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun çıkarıldı.
6-7 Eylül Olayları (1955) ve Kıbrıs sorununun ortaya çıkışı.
Ege Üniversitesi, Karadeniz Teknik Üniversitesi (KTÜ), Ortadoğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ - Amerikan eğitim modeliyle) ve Atatürk Üniversitesi kuruldu (Bu üniversiteler Menderes dönemidir, Ankara ve İTÜ ise İnönü dönemidir!).
Halkevleri ve Köy Enstitüleri tamamen kapatıldı.
Ezan tekrardan aslına (Arapça) çevrildi.

Üye olursan okuduğun notlar işaretlenir, kaldığın yeri kaybetmezsin.