Yapı Bilgisi

Türkçe Yapı Bilgisi

KPSS Türkçe - Sözcükte Yapı ve Yapı Bilgisi Ders Notu

1. KÖK BİLGİSİ

Sözcüğün anlamı bozulmadan bölünebilen, anlam bağı olan en küçük parçasına kök denir.

⚡ Altın Kural (Anlam Bağı): Kök ile sözcüğün tamamı arasında mutlaka bir anlam ilişkisi bulunmak zorundadır. Anlam ilişkisi yoksa o parçayı kök olarak kabul edemeyiz.

* Kelebek kelimesinin kökü "kel" olamaz; çünkü "kel" ile "kelebek" arasında hiçbir anlam bağı yoktur. Kelimenin kökü kendisidir.

* Balık kelimesinin kökü "bal" olamaz; bal ile balık alakasızdır. Kök kendisidir.

* Oynamak kelimesinin kökü oyundur. (Oyun isim kökü -> oynamak fiili)

* Uyku kelimesinin kökü uyumaktır. (Uyumak fiili -> uyku ismi)

Sınavlarda Sıkça Sorulan ve Karıştırılan Köken Örnekleri:

Yalnız ➔ Kökeni: Yalın (Yalın-ız, ünlü düşmesi var)
Beklemek / Bekçi ➔ Kökeni: Bek (Futboldaki sağ bek/sol bek; "arka, yer, durulan yer" anlamındadır)
Toplamak / Toplum / Toplantı ➔ Kökeni: Top (Bir araya gelmiş, Derli toplu anlamında)
Kuzey ➔ Kökeni: Kuz (Gölgede kalan yer, gölge boyunun uzun olduğu yer)
Güney ➔ Kökeni: Gün (Güneş alan yön)
Gelin ➔ Kökeni: Gelmek (Eve yeni gelen kişi)
Büyük ➔ Kökeni: Büyümek
Işık ➔ Kökeni: Işımak
Doğa / Doğu ➔ Kökeni: Doğmak
Batı ➔ Kökeni: Batmak
Uzak ➔ Kökeni: Uz (Eski Türkçe'de "iyi, uzak" anlamında)
Öksüz ➔ Kökeni: Ök (Eski Türkçe'de "anne" anlamına gelir; öksüz = annesiz)
Çevre ➔ Kökeni: Çevirmek
Kavşak ➔ Kökeni: Kavuşmak (Yolların kavuştuğu yer)
Ayrılık ➔ Kökeni: Ayırmak
Çağdaş ➔ Kökeni: Çağ
Kıvrım ➔ Kökeni: Kıvırmak

Kök Türleri

KPSS'de "Altı çizili sözcüklerden hangisi kökünün türü yönüyle diğerlerinden farklıdır?" sorusu geldiğinde arayacağımız tek şey sözcüğün İsim mi Fiil mi olduğudur. Diğer alt türleri şıklarda doğrudan aramayız.

1) İsim Kökü

Mastar eki olan -mak / -mek ekini alamayan, varlıkları ve kavramları karşılayan köklerdir.

Göz, kitap, çiçek, kötü, sarı, kalp, ev... (gözmek, kötülemek - kök halinde mastar almazlar)

2) Fiil Kökü

Mastar eki olan -mak / -mek ekini alabilen, iş, oluş, hareket bildiren köklerdir.

Yaz(mak), git(mak), piş(mek), sev(mek), gör(mek)...

3) Yansıma Kök

Doğadaki canlı ya da cansız varlıkların çıkardığı seslerin taklit edilmesiyle oluşan, isim kökü kabul edilen sözcüklerdir. En önemli anahtar: Kulağımızla o sesi birebir duymamız gerekir.

Pat, çat, tık, çıt, gür, fıs, hav, küt... (Yansımadır)
⚠️ Tuzak: Bülbüller ötüştü / Kuşlar uçtu / Işıklar parladı / At kişnedi ➔ Bu sözcükler yansıma kök değildir! "Öt", "kişne" veya "parla" diye bir taklit ses kulağımıza gelmez.

4) Sesteş Kök

Yazılışları ve okunuşları aynı olmasına rağmen anlamları tamamen farklı olan ve aralarında hiçbir anlam bağı bulunmayan köklerdir.

Gül: Çiçek olan gül (İsim) ➔ Gülmek eylemi (Fiil) (Aralarında bağ yok)
Yaz: Mevsim olan yaz (İsim) ➔ Yazmak eylemi (Fiil)
Kır: Yeşillik alan (İsim) ➔ Kırmak eylemi (Fiil)

5) Ortak (Kökteş) Kök

Yazılışları aynı, hem isim hem fiil olarak kullanılabilen ve en önemlisi aralarında kesinlikle anlam bağı (ilişkisi) bulunan köklerdir.

Boya: Çok güzel bir boya aldı. (İsim) ➔ Evi çok iyi boyadı. (Fiil) (İki kullanımda da kastedilen aynı boya maddesidir)
Savaş: İki ülke arasında savaş çıktı. (İsim) ➔ Yıllarca cephede savaştı. (Fiil) (Anlam ilişkisi devam ediyor)
Güven - Güvenmek, Sıva - Sıvamak, Barış - Barışmak, Kuru - Kurumak, Acı - Acımak ortak köklere örnektir.

2. GÖVDE VE GÖVDEDEN TÜREMEK

Gövde: Bir sözcüğün köküne en az bir yapım eki getirilmesiyle oluşan halidir.
Göz (Kök) + -lük (Yapım eki) = Gözlük (Gövde)
Bil (Kök) + -im (Yapım eki) = Bilim (Gövde)

Gövdeden Türemiş Sözcük: Gövde halindeki bir sözcüğün üzerine bir yapım eki daha almasıdır. Yani kelimede en az iki yapım eki bulunmalıdır.
Göz (Kök) + -lük (Yapım Eki) + -çü (Yapım Eki) = Gözlükçü (Gövdeden türemiştir)
Bil (Kök) + -gi (Yapım Eki) + -siz (Yapım Eki) = Bilgisiz (Gövdeden türemiştir)
Top (Kök) + -lu (Yapım Eki) + -sal (Yapım Eki) = Toplumsal (Gövdeden türemiştir)

3. EKLER

Türkçe sondan eklemeli bir dildir. Ekler görevlerine göre iki ana gruba ayrılır: Çekim Ekleri ve Yapım Ekleri.

A) ÇEKİM EKLERİ

Sözcüğün anlamını ve türünü değiştirmeyen; sadece sözcüklere cümle içinde görev, yön ve durum bildiren anlam yüklemeleri yapan eklerdir.

I) İsim Çekim Ekleri

Sadece isim soylu sözcüklere gelen çekim ekleridir.

İyelik (Aitlik) Ekleri:

Getirildiği ismin kime/neye ait olduğunu bildirir. Kelimenin başına "benim, senin, onun, bizim, sizin, onların" zamirlerini getirerek buluruz.

Aklım (Benim aklım)
Fikirlerin (Senin fikirlerin)
Arabası (Onun arabası)
⚠️ Tuzak: Fiillere gelen şahıs ekleriyle karıştırmayın. Aklım (İsim -> İyelik) iken, Yaptım (Fiil -> Şahıs eki) olur.
⚠️ 3. Çoğul İyelik Eki (-ları / -leri) Tuzağı: "Onların" anlamı vermeyen durumları çokluk eki + iyelik eki olarak ayırmalıyız.
Onların evleri ➔ "-leri" komple 3. çoğul iyelik ekidir.
Annemin sözleri ➔ Anne tekil olduğu için "-ler" çokluk eki, "-i" 3. tekil iyelik ekidir.

Çokluk (Çoğul) Eki (-lar / -ler):

İsimlerin sayıca birden fazla olduğunu gösterir. Ancak cümleye farklı anlamlar da katabilir:

Mehmetler bize geldi. (Aile/Grup anlamı)
Yirmi yaşlarında bir gençti. (Yaklaşıklık anlamı)
Dünyalar kadar işim var. (Abartma anlamı)
⚠️ Tuzak: Fiile gelirse şahıs eki olur! Masalar kırıldı (-lar çokluk ekidir) ➔ Onlar geldiler (-ler şahıs ekidir).

Hal (Durum) Ekleri:

Yalın Hal: Hal eki almamış isimlerdir. Yapım eki alsa bile hal eki almadıysa yalındır. (Örn: Kitapçı -> Yalındır).
Belirtme Hali (-ı / -i / -u / -ü): Örn: Masayı temizledi.
⚠️ Altın Taktik: "-i" eki alan kelimenin başına "Onun" getirin. Anlamlı oluyorsa İyelik Ekidir, anlamsız oluyorsa Belirtme Hal Ekidir.
Onun (evi) çok güzelmiş. ➔ Anlamlı (İyelik Eki)
Onun (evi) dün akşam temizledim. ➔ Anlamsız (Belirtme Hal Eki)
Yönelme Hali (-e / -a): Örn: Eve gidiyorum.
Bulunma Hali (-de / -da / -te / -ta): Örn: Sınıfta bekliyor.
Ayrılma Hali (-den / -dan / -ten / -tan): Örn: Okuldan çıktı.
⚠️ Tuzak (Yapım Ekine Dönüşen Hal Ekleri): Eğer hal ekleri sıfat kurarak yeni anlam kazanırsa yapım ekine dönüşür:
Sıradan sözler (Nasıl söz? Sıradan -> Sıfat yapmış, Yapım Ekidir)
Gözde öğrenci (Nasıl öğrenci? Gözde -> Sıfat yapmış, Yapım Ekidir)
Sudan bahaneler (Yapım Ekidir)

İlgi (Tamlayan) Ekleri (-ın / -in / -un / -ün / -nın / -nin):

İsim tamlamalarında tamlayana gelen ektir.

Masanın ayağı, Okulun kapısı
Ayrılma hal eki (-den), tamlayan eki yerine kullanılabilir: Çocuklardan biri (Çocukların biri).

II) Fiil Çekim Ekleri

Sadece fiil soylu sözcüklere gelen çekim ekleridir.

Kip Ekleri:

Haber (Zaman) Kipleri: Şimdiki Zaman (-yor), Geniş Zaman (-r / -ar / -er), Gelecek Zaman (-acak / -ecek), Bilinen Geçmiş Zaman (-dı / -di), Öğrenilen Geçmiş Zaman (-mış / -miş).
Dilek (Tasarlama) Kipleri: Gereklilik (-malı / -meli), Şart (-se / -sa), İstek (-e / -a), Emir (Eki yoktur).

Şahıs (Kişi) Ekleri:

Eylemi gerçekleştiren kişiyi belirtir. Fiile "Ben, sen, o, biz, siz, onlar" anlamı katar.

Koştum (Ben), Koştun (Sen), Koştuk (Biz), Koştunuz (Siz), Koştular (Onlar).

Ek Fiil (Ek Eylem) (-idi, -imiş, -ise, -dir):

1. Görevi: İsim soylu sözcüklere gelerek onları yüklem yapar. (Örn: Hasta idi ➔ Hastaydı, Zor imiş ➔ Zormuş).
2. Görevi: Basit zamanlı fiillere gelerek onları birleşik zamanlı fiil yapar. (Örn: Biliyor idi ➔ Biliyordu, Sevecek imiş ➔ Sevecekmiş).
💡 Kritik Not: "iken" kelimesi isim soylu sözcüklere geldiğinde ek fiil görevi üstlenir (Örn: Evdeyken, çocukken).

B) YAPIM EKLERİ

Sözcüğün anlamını veya türünü (bazen her ikisini birden) değiştiren, yeni sözcük türeten eklerdir. Yapım ekleri kendi içinde 4 gruba ayrılır:

💡 Altın Taktik (Basamak Yöntemi): Bir yapım ekinin türünü bulmak için eki ezberlemeyin. Kelimenin ekten önceki halinin (isim mi fiil mi) ve ekten sonraki halinin (isim mi fiil mi) ne olduğuna bakın.

İsimden İsim Yapım Eki: İsim kök veya gövdesine gelerek yeni bir isim türetir.

Su (İsim) + -suz (Ekle beraber: Susuz -> yine isim) = İsimden İsim Yapım Eki
Sanat (İsim) + -çı (Sanatçı -> yine isim) = İsimden İsim Yapım Eki
Kumsal, Çağdaş, Sarımsı...

İsimden Fiil Yapım Eki: İsim kök veya gövdesine gelerek yeni bir fiil türetir.

Baş (İsim) + -la (Başlamak -> artık fiil) = İsimden Fiil Yapım Eki
Az (İsim) + -al (Azalmak -> artık fiil) = İsimden Fiil Yapım Eki
Doğrulmak, Delirmek, Garipsemek...

Fiilden İsim Yapım Eki: Fiil kök veya gövdesine gelerek yeni bir isim türetir.

Çöz(mek) (Fiil) + -üm (Çözüm -> artık isim) = Fiilden İsim Yapım Eki
Böl(mek) (Fiil) + -ge (Bölge -> artık isim) = Fiilden İsim Yapım Eki
Seçim, Görücü, Sevgi, Bilim...

Fiilden Fiil Yapım Eki: Fiil kök veya gövdesine gelerek yeni bir fiil türetir.

Gül(mek) (Fiil) + -dür (Güldürmek -> yine fiil) = Fiilden Fiil Yapım Eki
Gez(mek) (Fiil) + -in (Gezinmek -> yine fiil) = Fiilden Fiil Yapım Eki
Sızdırmak, Kovalamak, Doğurmak...
💡 Kritik Bilgi: Eylemleri olumsuz yapan -ma / -me olumsuzluk eki, fiilden fiil yapım eki kategorisinde değerlendirilir.

4. YAPILARINA GÖRE SÖZCÜKLER

KPSS'de "Sözcük yapısı bakımından farklıdır" sorusu geldiğinde bakacağımız 3 başlık vardır: Basit, Türemiş, Birleşik.

A) Basit Sözcük

Hiçbir yapım eki almamış sözcüklerdir. Basit sözcükler çekim eki alabilirler. Çekim eki almak onların basitliğini bozmaz.

Evlerimizdekileri ➔ Ev (Kök) + -ler (Çokluk) + -imiz (İyelik) + -de (Hal eki) + -ki (Aitlik eki). Yapım eki olmadığı için bu sözcük basittir.
Koştular ➔ Koş- (Fiil kökü) + -tu (Görülen geçmiş zaman) + -lar (Şahıs eki). Kelime basittir.

B) Türemiş Sözcük

En az bir adet yapım eki almış sözcüktür. Çekim eki alıp almaması önemli değildir.

Batılılaşmak ➔ Bat- (Fiil kökü) + -ı (Yapım eki -> Batı) + -lı (Yapım eki) + -laş (Yapım eki) + -mak. Kelime türemiştir.
Yaşamsal ➔ Yaş (İsim kökü) + -a (Yapım eki -> Yaşamak) + -m (Yapım eki -> Yaşam) + -sal (Yapım eki). Kelime türemiştir.

C) Birleşik Sözcük

En az iki farklı sözcüğün yeni bir kavramı karşılamak üzere bir araya gelmesiyle oluşan sözcüklerdir.

Açıkgöz, hanımeli, aslanağzı, biçerdöver, uyurgezer, çekyat...
⚠️ Tuzak: Birleşik sözcükler her zaman bitişik yazılmak zorunda değildir. Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiiller ve deyimler de yapıca birleşiktir.
Yardım etti, namaz kıldı, gözden düştü... (Yapıca birleşiktir)

5. EK DİZİM KURALI VE İSTİSNALARI

Türkçe ek dizim kuralına göre bir kelimede önce yapım eki, sonra çekim eki gelir.

Kural: Kök + Yapım Eki + Çekim Eki (Örn: Yol - cu - lar)

⚠️ Sınavda Karşımıza Çıkabilecek İstisnalar (Çekim Eklerinden Sonra Yapım Eki Gelmesi):

Bazen çekim ekleri yapım eklerinden önce gelebilir. Sınavda bu istisnai durum sorulabilir:

İyelik eki üzerine gelen yapım eki: Annemsiz (Anne-m-siz -> -m iyelik çekim eki, -siz yapım ekidir).
Hal eki üzerine gelen sıfat yapan "-ki" eki: Evdeki (Ev-de-ki -> -de bulunma hal eki, -ki sıfat yapan yapım ekidir).
Hal eki üzerine gelen isim yapım eki: Gündelik (Gün-de-lik -> -de bulunma hal eki, -lik yapım ekidir).

Başarılar Dileriz! 🚀

Üye olursan okuduğun notlar işaretlenir, kaldığın yeri kaybetmezsin.