Noktalama İşaretleri

Türkçe Noktalama İşaretleri

KPSS Türkçe - Noktalama İşaretleri Ders Notu

1. NOKTA ( . )

Kullanıldığı Yerler:

Cümlenin Sonu: Anlamca tamamlanmış, yüklemi olan cümlelerin sonuna konur.
Yazar son eserinde sade bir dil kullanmıştır.
Kısaltmalar: Bazı kısaltmaların (küçük harfli kısaltmalar ve unvanlar) sonuna konur.
Prof., Dr., Av., Alm., İng., vb.
⚠️ Büyük Harfle Yapılan Kısaltmalarda Nokta Tuzuğı: Büyük harflerle yapılan kısaltmalarda (TDK, TBMM, TRT, SGK) kesinlikle nokta kullanılmaz. Bu kuralın sadece iki istisnası vardır: T.C. (Türkiye Cumhuriyeti) ve T. (Türkçe).
Sıra Sayıları: Sayılardan sonra sıra bildirmek (-ıncı, -inci eki yerine) için konur.
3. sınıf, II. Mehmet, 15. yüzyıl.
Arka Arkaya Sıralanan Sayılar: Arka arkaya sıralandıkları için virgülle veya çizgiyle ayrılan rakamlardan yalnızca sonuncu rakamdan sonra nokta konur.
3, 4 ve 7. sorular. (3. 4. ve 7. yazılması yanlıştır)
Tarihlerin Yazımı: Gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur.
29.05.1453, 15.11.1990
⚠️ Tuzak: Ay adı harfle/yazıyla yazılırsa araya nokta konmaz. 29 Mayıs 1453 (Doğru) / 29.Mayıs.1453 (Yanlış).
Saat ve Dakika: Saat ve dakika gösteren sayıların arasına sadece tek nokta konur.
Program 09.30'da başlayacak.
⚠️ Tuzak: Dijital saatlerde ve telefonlarda iki nokta (:) kullanılsa da Türk Dil Kurumu'na göre saat ve dakika arasına sadece tek nokta konur. İki nokta kullanımı yazım ve noktalama hatasıdır.
Sayıların Gruplandırılması: Dört veya daha çok basamaklı sayıların sondan sayılmak üzere üçerli gruplara ayrılarak yazılmasında araya konur.
45.000, 3.500.489

2. VİRGÜL ( , )

Kullanıldığı Yerler:

Eş Görevli Sözcükler: Birbiri ardınca sıralanan eş görevli sözcük veya sözcük gruplarının arasına konur.
Fırtınadan, soğuktan, karanlıktan sonra kendimizi sıcak bir odada bulduk.
Sıralı Cümleler: Birden fazla yüklemli (sıralı) cümleleri birbirinden ayırmak için konur.
Sarıldı, ağladı, içini döktü.
Özne Belirtme: Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş olan özneyi belirtmek için özneden sonra konur.
Genç adam, bunca zorluğa rağmen hedeflerinden asla taviz vermeden yoluna devam ediyordu.
Anlam Karışıklığını Önleme: Bir kelimenin kendinden sonra gelen kelimeyle yapı ve anlam bağlantısı olmadığını göstermek ve anlam karışıklığını gidermek için konur.
Gazeteci, kadının adalet arayışını tüm çıplaklığıyla köşesine taşıdı. (Virgül kalkarsa "gazeteci kadın" tamlaması oluşur ve anlam karışır.)
Kırmızı, masanın üzerine serilecek. (Kırmızı renkli bir örtü kastediliyor. Virgül kalkarsa masanın kırmızı olduğu anlaşılır.)
Tırnak İçinde Olmayan Alıntılar: Tırnak içine alınmayan alıntı cümlelerinin bitimine konur.
Yarın sizinle gelemeyeceğim, dedi.
Onay, Ret, Kabul Bildiren Sözcükler: Evet, hayır, peki, olur, tamam, hay hay, tabii gibi sözcüklerden sonra cümle devam ediyorsa konur.
Evet, insanlık tarihi aynı zamanda bir yanılgılar tarihidir.
Ara Söz ve Ara Cümleler: Cümle içindeki ara sözlerin veya ara cümlelerin başında ve sonunda kullanılır.
Sokağın en renkli evi, bahçesinde hanımelleri olan, dedemindi.

🛑 VİRGÜLÜN KESİNLİKLE KULLANILMAYACAĞI YERLER (Sınavın En Kritik Bölümü)

Bağlaçlardan Önce ve Sonra: "ve, veya, yahut, ya... ya, hem... hem, ne... ne, da/de" gibi bağlaçlardan önce de sonra da kesinlikle virgül konmaz.

Ne ders çalışıyor ne soru çözüyordu. (Araya virgül gelmez)
Seni orada görmüş de selam vermemiş. (De bağlacından sonra virgül gelmez)

Şart Ekinde Tek Kullanım: Şart eki (-se / -sa) almış sözcükten sonra virgül konmaz.

Onu görürsen hemen bana haber vermelisin.
İstisna: Eğer cümlede art arda sıralanmış birden fazla şart eki varsa araya virgül konur. (Onu görse, halini sorsa kararını değiştirirdi.)

Zarf-Fiil Ekinde Tek Kullanım: Metin içinde zarf-fiil eki (ıp, arak, dıkça, madan, ken, dığında vb.) almış bir kelimeden sonra virgül konmaz.

Metni dikkatle inceleyip kendi teorisini kurdu.
İstisna: Eğer cümlede art arda sıralanan eş görevli birden fazla zarf-fiil varsa araya virgül konur. (Metni dikkatle inceleyip, eleştirileri gözden geçirerek kararını verdi.)

Zarf-Fiil Görevli "mı/mi" Eki: "mı/mi" eki cümleye zarf-fiil (ınca/ince) anlamı kattığında ondan sonra virgül konmaz.

Yağmur yağdı mı dışarı çıkamazdık. (Yağmur yağınca anlamındadır, virgül gelmez)

Tamlamalar: İsim ve sıfat tamlamalarında tamlayan ile tamlanan arasına asla virgül konmaz.

Geleneksel Anadolu evlerinin yapısı... (Araya virgül konması hatadır)

3. NOKTALI VİRGÜL ( ; )

💡 Altın Kural: Noktalı virgül, virgülün yedeğidir. Bir cümlede virgül yoksa, orada noktalı virgülün kullanılması için hiçbir sebep yoktur! Cümlede en az bir tane virgül bulunmalıdır.

Kullanıldığı Yerler:

Tür ve Takımları Ayırma: Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için konur (Reyon değiştirme kuralı).
Tokat'ta yetiştirilen ürünlerin başında domates, biber, fasulye; kiraz, elma, vişne gelir. (Sebzeler ile meyveler grubunu ayırdı)
Türkiye, İran, Rusya; Ankara, Tahran, Moskova... (Ülkeler ile başkentleri ayırdı)
Virgüllü Sıralı Cümleler: Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur.
Sevinçten, heyecandan içim içime sığmıyor; bağırmak, kahkahalar atmak istiyorum.
Özne Karışıklığını Önleme: İkiden fazla eş değer ögeleri arasında virgül bulunan cümlelerde, özneyi diğer ögelerden ayırmak ve karışmasını önlemek için özneden sonra noktalı virgül konur.
Klasik edebiyat; statik, kuralcı, geleneksel yapısıyla modern sanattan ayrılır. (Eğer "klasik edebiyat"tan sonra virgül konsaydı, sanki statik, kuralcı olan klasik edebiyatın kendisi değil de onunla sıralanan diğer kavramlar gibi anlaşılırdı.)

4. İKİ NOKTA ( : )

Kullanıldığı Yerler:

Örnek Verilecek Cümleler: Kendisiyle ilgili örnek verilecek cümlenin sonuna konur.
Milli Edebiyat akımının bazı temsilcilerini sıralayalım: Ömer Seyfettin, Halide Edip Adıvar, Ziya Gökalp.
Açıklama Yapılacak Cümleler: Kendisiyle ilgili açıklama yapılacak cümlenin sonuna konur.
Sanatın yegane gayesi şudur: İnsana kendi ruhunun derinliklerinde gizlenen aynayı tutmaktır.
Konuşma Bölümleri: Karşılıklı konuşmalarda, konuşan kişiyi belirten sözlerden sonra konur.
Sokrates: Erdem nedir ey Menon?
Edebi Eserlerde Konuşma: Edebi eserlerde konuşma bölümünden önceki ifadenin sonuna konur.
Ziraatçi sayar:
— Yulaf, pancar, tütün...

⚠️ İki Noktadan Sonra Büyük/Küçük Harf Kuralı:

İki noktadan sonra gelen bölüm bir cümle niteliğindeyse (açıklamalar gibi) daima büyük harfle başlar.
İki noktadan sonra gelen bölüm cümle niteliğinde olmayıp sadece örneklerden oluşuyorsa (ve özel isim değilse) küçük harfle başlar.

Bahçede birçok çiçek vardı: gül, lale, papatya... (Örnekler cins isim olduğu için küçük başladı)

5. ÜÇ NOKTA ( ... )

Kullanıldığı Yerler:

Eksiltili Cümleler: Anlatım olarak tamamlanmamış, yüklemi söylenmemiş cümlelerin sonuna konur.
Ufukta batan güneş, sararmış yapraklar ve içimizde tarifi imkansız bir hüzün...
Söylenmek İstenmeyen Kelimeler: Kaba sayıldığı için veya başka bir sebepten dolayı açık yazılmak istenmeyen kelime ve bölümlerin yerine konur.
Kılavuzu karga olanın burnu b...tan çıkmaz.
Olayın arkasında yine o bilinen kişi, N... vardı.
Alıntılarda Atlanan Yerler: Alıntılarda başta, ortada veya sonda alınmayan kelime veya bölümlerin yerine konur.
... ve o dilin sınırları kadar genişler.
Ünlem ve Seslenmelerde Anlatımı Pekiştirme:
Koca Ali, Koca Ali!...
⚠️ Ortak Nokta Kuralı: Ünlem (!) veya soru işareti (?) yanına üç nokta getirileceğinde, bu işaretlerin kendi noktaları da hesaba katılarak yanlarına sadece iki nokta konur. Yani yazım !.. veya ?.. şeklinde olmalıdır. (!.. veya ?.. şeklinde 4 nokta koymak hatadır.)
Yetersiz Cevaplar: Karşılıklı konuşmalarda yeterli olmayan, eksik bırakılan cevaplarda kullanılır.
— Kimsin?
— Ali...
— Hangi Ali?
— ...

6. SORU İŞARETİ ( ? )

Kullanıldığı Yerler:

Soru Cümleleri: Soru eki veya soru sözü içeren cümlelerin sonuna konur.
Bu eseri hangi dinamiklerle kaleme aldınız?
Soru Sözü Olmayan Cümleler: Soru ifadesi taşıyan ancak soru eki veya soru sözü içermeyen doğrudan tonlamayla sorulan ifadelerin sonuna konur.
Memur başını kaldırdı:
— Adınız?
Şüphe ve Kesin Olmayan Durumlar: Bilinmeyen, kesin olmayan veya şüpheyle karşılanan yer, tarih ve durumları belirtmek için yay ayraç içinde kullanılır.
Yunus Emre 1240 (?) - 1320 yılında vefat etmiştir. (Doğum tarihi şüpheli, ölüm tarihi kesindir)
Ankara'dan Antalya'ya arabayla 3 saatte (?) gitmiş. (İnanılması güç, şüphe duyulan durum)

⚠️ Soru İşaretinde Sıralı Cümle Tuzağı:

Soru ifadesi taşıyan sıralı veya bağlı cümlelerde soru işareti en sona konur, araya virgül getirilir.

Çok yakından mı bu sesler, çok uzaklardan mı? (Doğru)
Çok yakından mı bu sesler? çok uzaklardan mı? (Yanlış - küçük harfle başlandığı için soru işareti konamaz)

7. ÜNLEM İŞARETİ ( ! )

Kullanıldığı Yerler:

Duygular: Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna konur.
Ne muazzam bir deha! / Keşke bu eseri hayattayken görebilseydi!
Hitap ve Uyarı: Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra konur.
Ey Türk gençliği! / Dur, yolcu!
Alay ve Kinaye: Alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırılmak istenen sözden hemen sonra yay ayraç içinde konur.
Kendisi engin bilgisiyle (!) her konuda ahkam kesmeyi bir entelektüellik sayıyordu. (Engin bilgisiyle diyerek aslında cahil olduğunu kastediyor)

⚠️ Ünlem İşaretinde Konum Tuzağı:

Ünlem işareti, ünlem bildiren sözcükten hemen sonra kullanılabileceği gibi cümlenin en sonuna da konabilir. Harf boyutuna dikkat edilmelidir:

Eyvah, yemek yandı! (Küçük harfle devam ettiği için araya virgül, ünlem en sona konur)
Eyvah! Yemek yandı. (Büyük harfle başlandığı için ünlem hemen kelimeden sonra konur, sonuna nokta gelir)

8. KISA ÇİZGİ ( - )

Kullanıldığı Yerler:

Satır Sonuna Sığmayan Sözcükler: Satır sonuna sığmayan kelimeler bölünürken satır sonuna konur.
⚠️ Kural 1: Satır sonunda veya başında tek harf bırakılamaz! (a- / -lım şeklinde bölmek yanlıştır)
⚠️ Kural 2: Birleşik sözcükler bölünürken heceleme kuralına uyulmalıdır. Başöğretmen kelimesi baş-öğretmen diye değil, ba-şöğ-ret-men şeklinde hecelendiği yerden bölünür.
Ara Sözler: Ara sözlerin ve ara cümlelerin başında ve sonunda kullanılır (Virgül yerine tercih edilebilir).
Evin en sevdiğim odasını -küçük balkonlu olanı- kendime çalışma odası yaptım.
Dil Bilgisi: Kelimelerin kök, gövde ve eklerini ayırmak için; fiil kök ve gövdelerini göstermek için (mastar eki yerine) kullanılır.
al-ış-mak, yaz-, gel-
Kelimeler Arasında Köprü: Kelimeler arasında "ve, ile, ila, ...den ...e" anlamlarını vermek için kullanılır.
Aydın-İzmir yolu, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Türkçe-İngilizce sözlük, 09.30-10.30

9. UZUN ÇİZGİ ( — )

Kullanıldığı Yerler:

Konuşma Çizgisi: Yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır.
— Eskişehir'i gezdin mi?
— Evet, çok beğendim.
⚠️ Tuzak: Konuşmalar tırnak içinde verildiğinde uzun çizgi kullanılmaz.

10. TIRNAK İŞARETİ ( “ ” )

Kullanıldığı Yerler:

Doğrudan Alıntılar: Başka bir kimseden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler tırnak içine alınır.
Nietzsche: "Beni öldürmeyen şey, beni güçlendirir." diyerek varoluşsal direnci vurgular.
⚠️ Kural: Alıntı cümlenin kendi sonundaki noktalama işareti tırnağın içinde kalır.
Özel Vurgular: Cümle içinde özel olarak belirtilmek, vurgulanmak istenen sözler tırnak içine alınır.
Modern felsefede "yabancılaşma" kavramı çok tartışılmıştır.
Eser ve Başlık Adları: Cümle içerisindeki kitapların, dergilerin adları ile yazı başlıkları tırnak içine alınır.
Yazarın "Saatleri Ayarlama Enstitüsü" romanı Türk edebiyatının başyapıtlarındandır.
⚠️ Tuzak: Tırnak içine alınan eser veya vurgu adlarından sonra gelen ekleri ayırmak için ayrıca kesme işareti kullanılmaz. (Bit Palas'ını okudunuz mu? şeklinde yazılır, tırnaktan sonra kesme konmaz.)

11. PARANTEZ / YAY AYRAÇ ( ) VE KÖŞELİ AYRAÇ [ ]

Yay Ayraç ( ) Kullanıldığı Yerler:

Ek Açıklamalar: Cümledeki anlamı tamamlayan ve cümle dışında kalan ek bilgiler için kullanılır.
Anadolu kentlerini, köylerini (köy sözünü de çekinerek yazıyorum) gezmek gerekir.
Tiyatro ve Senaryolar: Konuşanın hareketlerini, durumunu açıklamak ve göstermek için kullanılır.
İhtiyar (yavaşça yerinden kalkarak): Ne oluyor beyefendi?
Künye Bilgileri: Alıntıların yapıldığı yazarı veya eser künyesini göstermek için kullanılır.
Eşin var, aşiyanın var, baharın var ki beklerdin... (Mehmet Akif Ersoy)

Köşeli Ayraç [ ] Kullanıldığı Yerler:

İç İçe Ayraçlar: Ayraç içinde tekrar ayraç açılması gerektiğinde, en dışta köşeli ayraç, içte ise yay ayraç kullanılır.
Halikarnas Balıkçısı [Cevat Şakir Kabaağaçlı (1886-1973)] en güzel eserlerini Bodrum'da yazmıştır.

12. KESME İŞARETİ ( ’ )

Kullanıldığı Yerler:

Özel İsimlere Gelen Çekim Ekleri: Özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme eklerini (çekim eklerini) ayırmak için kullanılır.
Fatih Sultan Mehmet'e, İstanbul'un, Boğaz'ın, Yakup Kadri'ye.
Kısaltmalara Gelen Ekler: Kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için kullanılır.
TBMM'nin, TDK'nin, UNESCO'nun.
Sayılara Gelen Ekler: Sayılara getirilen ekleri ayırmak için kullanılır.
1950'li yıllar, 1923'te, 3'üncü.
Tarihlerin Ekleri: Belli bir tarih bildiren ay ve gün adlarına gelen ekleri ayırmak için kullanılır.
23 Temmuz'da, 19 Mayıs 1919'da.
Ses Düşmeleri: Şiirde veya konuşmada seslerin ölçü veya söyleyiş gereği düştüğünü göstermek için kullanılır.
Karac'oğlan der ki..., n'eylesin, 10 par'etmez.

🛑 KESME İŞARETİNİN KESİNLİKLE KULLANILMAYACAĞI YERLER (En Büyük Sınav Tuzakları)

Kurum ve Kuruluş Adları: Kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adlarına gelen hiçbir ek kesme işaretiyle ayrılmaz!

Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne (YANLIŞ)
Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesine (DOĞRU)
Türk Dil Kurumunun, Yeşilay Derneğine, Şen Kardeşler Pide Salonunda.
Tek İstisna: Avrupa Birliği'ne yazımında kesme işareti kullanılır.

Yapım Ekleri ve Çoğul Ekleri: Özel adlara getirilen yapım ekleri, çokluk eki (-ler/-lar) ve bunlardan sonra gelen diğer hiçbir ek kesmeyle ayrılmaz! (Ek zincirleme kuralı).

Türkçe'nin (YANLIŞ) -> Türkçenin (DOĞRU - Önce Türkçe yapım eki gelmiş, nın ekini ayıramayız)
Konyalı'dan (YANLIŞ) -> Konyalıdan (DOĞRU)
Türk'ler (YANLIŞ) -> Türkler (DOĞRU)
Türklerin (DOĞRU)

İyelik Eki Değişimi: Sonunda 3. tekil kişi iyelik eki bulunan bir özel ada (Boğaz Köprüsü, Kurban Bayramı vb.) başka bir iyelik eki getirildiğinde kesme kullanılmaz.

Boğaz Köprümüzün (Doğru), Kurban Bayramımızda (Doğru).

🌟 BONUS: DÜZELTME İŞARETİ (ŞAPKA ^)

Düzeltme işareti kaldırılmamıştır ve kullanımı zorunludur. Yanlış veya eksik kullanımı yazım ve noktalama hatasıdır.

Kullanıldığı Yerler:

Anlam Karışıklığını Önleme: Yazılışları aynı, anlamları ve okunuşları farklı olan sözcükleri ayırt etmek için kullanılır.

Adem (yokluk) / Âdem (insan)
Adet (sayı) / Âdet (gelenek)
Aşık (eklem kemiği) / Âşık (vurgun, sevdalı)
Hal (pazar yeri) / Hâl (durum, vaziyet)
Hala (babanın kız kardeşi) / Hâlâ (henüz, ebediyen)
Kar (yağış) / Kâr (kazanç)

İnceltme/Yumuşatma: G, K, L ünsüzlerinden sonra gelen A ve U harflerinin ince okunmasını sağlamak için kullanılır.

Tezgâh, hikâye, kâğıt, dükkân, rüzgâr, kâbus.
Özel isimlerde L harfinden sonra gelen A ve U'lar da ince okunur: Halûk, Lâle, Selânik.

Nispet İyisi ( -î ): Türkçedeki iyelik eki olan "-i" ile Arapça/Farsçadan gelen nispet ekini ayırt etmek için kullanılır. Sıfat yapma görevi üstlenir ("...ile ilgili" anlamı katar).

Askeri okul (Askeriye ile ilgili okul) -> Askerî okul
Dini bilgiler (Din ile ilgili bilgiler) -> Dinî bilgiler
Tarihi eser (Tarih ile ilgili eser) -> Tarihî eser
Resmi daire (Resmiyetle ilgili daire) -> Resmî daire
İlmi araştırmalar (İlimle ilgili araştırmalar) -> İlmî araştırmalar
Karşılaştırma:
Türk askeri (Normal iyelik eki, şapkasız) / Askerî disiplin (Nispet ekidir, şapkalı).
Fizik ilmi (Normal iyelik, şapkasız) / İlmî tartışmalar (Nispet ekidir, şapkalı).
⚠️ Nispet İyisi İstisnaları: Aşağıdaki kelimeler sıfat yapsa dahi asla şapkayla yazılmaz, her zaman düzeltme işareti olmadan yazılır:
Tali yol, siyasi görüş, fiziki coğrafya, beşeri coğrafya, mali durum.

Sınavda Başarılar Dileriz! 🚀

Üye olursan okuduğun notlar işaretlenir, kaldığın yeri kaybetmezsin.